Uitslag verkiezingen Canada betekent komst van woelige tijden

Murw gebeukt door de economische recessie en een negenjarig Tory-bewind hebben de Canadezen gisteren hun politieke landschap compleet herverkaveld: de Liberalen behaalden een grote meerderheid van de 295 zetels, de Conservatieven werden weggevaagd en voorbijgesneld door het separatistische Bloc Québécois - nu de officiële oppositiepartij - en door de Reform Party, een protestbeweging uit het westen.

De collectieve Canadese afkeer van de Tories en hun politiek is daarmee uitgemond in de “electorale ramp” voor de Conservatieven, die deze zomer al werd voorspeld. Na het negenjarige bewind van Brian Mulroney waren de Canadezen de Tories meer dan beu en vooral hun erfenissen: 1,6 miljoen werklozen (11,6 procent), een record-staatsschuld, een zeer omstreden goederen- en dienstenbelasting, een mislukte aanpak van de constitutionele relatie met het Franstalige en met separatisme flirtende Québec, deelname aan het vrijhandelsverdrag met de Verenigde Staten en Mexico (NAFTA), dat de werkloosheid in Canada alleen maar opjoeg, en algehele toenadering tot Amerika. De frequente televisiebeelden in het weekeinde van een wuivende Mulroney op bezoek bij goede vriend en collega George Bush op diens buitenverblijf Kennebunkport zetten veel kwaad bloed. Leidde Mulroney soms de uitverkoop van Canada?

De meeste Canadezen konden het woord Tory nauwelijks meer horen, en dat maakte Mulroneys opvolger Kim Campbell, in juni aangetreden als premier en partijleider, eigenlijk kansloos. Ze was en is paradoxaal genoeg de populairste politicus van het land - meer geliefd dan de Liberale leider Jean Chrétien. Maar mede door haar slechte campagne kon de soms bitse "mini-Thatcher', zoals ze werd genoemd, de déconfiture van haar partij toch niet verhinderen. Haar technische betogen over de aanpak van het begrotingstekort spraken niet tot de verbeelding en boden weinig nieuws. Bovendien bleek ze politiek instinct te missen. Uiteindelijk ontnamen de kiezers Campbell gisteren zelfs haar zetel in haar eigen provincie British Columbia.

De campagne-boodschappen van Chrétien waren substantiëler en meer op de kiezer toegesneden. Hij hamerde voornamelijk op verbetering van de werkgelegenheid, en lanceerde daarvoor ook een plan van 112 pagina's, waarmee hij de Tories overdonderde. Het behelsde tientallen programma's om in totaal zes miljard Canadese dollars te investeren in publieke werken, ten einde de werkgelegenheid te vergroten. Chrétiens beloftes boden de kiezers meer hoop. Ze kwamen tenminste niet uit de mond van een Tory, waardoor Chrétien in zekere zin ook een negatieve keuze is.

Hij heeft al aangekondigd de gehekelde goederen- en dienstenbelasting ongedaan te maken. Wat er precies voor in de plaats zal komen, is niet duidelijk - een vaagheid waar de Liberalen wel vaker op zijn betrapt. Ook wil de nieuwe premier de onderhandelingen over het ingrijpende vrijhandelsverdag NAFTA heropenen, om meer bescherming voor Canadese industrieën te zoeken. Washington heeft laten weten daaraan geen behoefte te hebben. Maar Chrétien heeft al gezegd dat hij minder innige banden met de VS zal hebben dan Mulroney. Hij wil ook bezuinigen op defensie, en daartoe als eerste de omstreden miljardenaankoop van militaire helikopters schrappen.

Al deze punten lijken echter plotseling te verbleken bij het probleem waarmee Chrétien na gisteren van doen heeft: het bewaken van de eenheid van Canada. Met de opmars van het Bloc Québécois en de Reform Party gaat de Canadese politiek ongetwijfeld woelige en onvoorspelbare tijden tegemoet. Geleid door oud-ambassadeur en ex-Tory-minister Lucien Bouchard streeft het Bloc naar onafhankelijkheid voor Québec. In 1995 moet de bevolking in Québec, waar het Bloc nu de meerderheid heeft, zich in een referendum uitspreken over de afscheiding van de federatie.

Chrétien is een federalist en wil niets horen van soevereiniteit. De vraag is nu hoe hij met het Bloc Québécois zal omgaan. En internationaal gezien hangt daarmee samen de vraag of hij de betrouwbaarheid van Canada als bondgenoot kan blijven garanderen. Het afnemende geduld van de Canadezen met de traditionele politiek, en hun hang naar separatisme en Ross-Perotisme, maakt hun toekomst zeer onzeker.

    • Robert van de Roer