"Ik zie in theorie twee grote politieke partijen ontstaan'; Een ziener als minister in Japan

Satsuki Eda is de Japanse minister voor wetenschap en technologie. De Russische lozingen van kernafval, deze week, in de Zee van Japan, was zijn eerste grote zaak. Maar Eda stond al bekend om zijn scherpe analyse en vooruitziende blik. Een vraaggesprek.

TOKIO, 23 OKT. Dezelfde tengere man met hetzelfde jongensachtige gezicht, maar dit maal deftig in driedelig donkerblauw. Een jaar geleden nog was Satsuki Eda de leider van de kleinste Japanse oppositiepartij en hield hij achter het parlementsgebouw kantoor in een piepklein, morsig kamertje, waar paperassen van de vloer tot het plafond lagen opgetast. Dit keer is het werkvertrek royaler bemeten. De fractieleider van de Verenigde Sociaal Democratische Partij, een weidse naam voor een splinter van vier zetels, is nu minister van wetenschap en technologie in het kabinet van premier Morihiro Hosokawa.

Een reusachtig bureau met daarachter de nationale vlag. Een half uur heeft hij voor zijn gast, het worden 41 minuten. Dan wordt op de deur geklopt, komt de secretaris binnen, die een buiging maakt ten teken dat de minister afscheid neemt. Hij, Takao Kuramochi, heeft nog wel even tijd om een paar overgebleven vragen te beantwoorden, in de anti-chambre. Ja, Japan werd afgelopen zondag totaal overrompeld door het nieuws van de Russische lozing van atoomafval in de Zee van Japan. Als Greenpeace niet de dumping op het spoor was gekomen en Tokio had gewaarschuwd, had er geen haan naar gekraaid.

Toevallig vandaag was de Russische collega op bezoek geweest en die had minister Eda verzekerd dat het laag radioactief afval betrof. Waarom Japan de Russen niet eerder te hulp is geschoten om veilige opslagplaatsen in Rusland te bouwen? De reden is simpel, zegt Kuramochi, Japan weet nog steeds niet zeker waar het atoomafval van afkomstig is. Rusland zegt van uit de vaart genomen atoomonderzeeërs die worden ontmanteld. Maar Japan wil absolute zekerheid, zinspelend op de mogelijkheid dat de communicatie tussen Moskou en diens Pacific vloot niet vlekkeloos is.

Per slot van rekening was nog geen week na het staatsbezoek van president Boris Jeltsin, waarbij hij in Tokio zei de Japanse bezorgdheid over de dumping te delen, de lozing door de Russische marine op touw gezet. Als het nucleaire afval afkomstig is van operatieve onderzeeërs, zou Japan de Russen militair helpen, zegt Kuramochi. Dat is uiteraard in strijd met het Japanse defensiebeleid. De Japanse regering wil dus eerst concrete bewijzen. Toch was Tokio verheugd dat, na krachtige protesten, Moskou deze week bakzeil haalde en afzag van een nieuwe lozing. Hij beaamt het grif: “Een diplomatiek succes voor het kabinet-Hosokawa”.

Het kabinet-Hosokawa. Dat was het onderwerp van het voorafgaande vraaggesprek met de minister. Want een jaar geleden voorspelde Satsuki Eda feilloos dat de LDP zou splijten en een regeringswisseling mogelijk werd, hetgeen deze zomer geschiedde. Wat is nu zijn voorspelling? Eda: “Ik verwacht weer een splijting van de LDP, één die nog drastischer zal zijn en die de LDP doet verdwijnen”.

Wat maakt hem dit keer zo zeker? De LDP is haar bindende kracht aan het verliezen, zegt hij, simpelweg omdat ze haar enige bestaansreden kwijt is: regeringsmacht. Hij voorziet dat de partij vroeg of laat uiteenvalt in twee groepen, hervormingsgezinden en conservatieven. Maar dit keer is er een complicerende factor, de socialisten. Er bestaat de kans dat de socialisten, de grootste coalitiepartij, door interne verdeeldheid ook uiteen zullen vallen - in een gematigde en een extreme groep. De hervormingsgezinden uit de LDP zouden dan kunnen toetreden tot het kabinet en de plaats van de extreme socialisten innemen, zodat er een brede coalitie ontstaat en het kabinet Hosokawa kan worden voortgezet.

Een andere mogelijkheid is dat, zodra de LDP in twee groepen uiteenvalt, deze aansluiting zullen zoeken bij partijen die nu in het kabinet zitten. De conservatieven uit de LDP met de Vernieuwingspartij van Ichiro Ozawa en Tsutomu Hata, aangevuld met een andere coalitiepartij die met de Vernieuwingspartij al nauw samenwerkt. De hervormingsgezinden met de Nieuwe Partij van Japan van premier Hosokawa en de Voorbode Partij van eerste kabinetsecretaris Masayoshi Takemura, aangevuld met de gematigde socialisten. Zo zouden twee grote blokken worden gevormd.

Dat komt dicht in de buurt van nog een voorspelling die hij een jaar geleden deed. Eda zei toen: “Ik zie, theoretiserend, twee grote politieke partijen ontstaan: een op de complete soevereiniteit van Japan gerichte stroming, die Japan tot een machtsfactor wil maken in de internationale verhoudingen en uit is op een Pax Japonica, en een daarmee concurrerende stroming, die de plaats van Japan veel bescheidener ziet en hecht aan de rol van de Verenigde Naties in zaken als vrede en veiligheid”. Maar Eda heeft er geen flauw idee van wanneer het gebeurt, voor of na de eerstvolgende verkiezingen, want dit keer is de situatie “zeer, zeer onhelder en onzeker”.

Zolang de LDP nog bestaat, bestaat volgens hem de kans op terugkeer van de LDP als regeringspartij. De onder haar jarenlange bewind gevormde machtsconstellatie van gevestigde belangen is nog lang niet gesloopt. Nog steeds duiken nieuwe schandalen op. Als de LDP terugkomt, zal het oude machtssysteem worden hersteld en wordt het waarschijnlijk zelfs sterker dan het ooit is geweest, zo voorziet hij. Daarom moeten de coalitiepartijen niet hun eigen glazen ingooien en de eenheid verspelen. Het kabinet-Hosokawa moet aan de macht blijven, doelend op de socialisten, waarvan de achterban weinig gelukkig is met dit kabinet. Eda: “Als de coalitie uiteenvalt voordat de LDP splijt, zou dat een grote tragedie zijn”.

Bedreigend voor het kabinet zijn, behalve het voortbestaan van de LDP en de destabilisatie van de socialisten, verder de politieke hervorming en de rijst. De rijst? Opeenstelling van de Japanse rijstmarkt is toch een groot gebaar naar de Japanse consument, die zeven keer zo veel betaalt als op de wereldmarkt? Eda wil er liever niet op ingaan. Hij houdt het afwijzerig op een “gecompliceerde kwestie”. En de economie, vormt die een bedreiging? Eda: “Sommigen voorspellen dat de recessie Japan ruïneert, maar ik geloof dat niet zo gauw. De Japanse economie staat er nog steeds beter voor dan die in het Westen”. Nee, de economie zet het voortbestaan van het kabinet niet op het spel.

Dit kabinet is het populairste naoorlogse kabinet. Hosokawa bezigde bij het aantreden opvallend krasse taal in het parlement. Hij wilde de broeinesten van corruptie in de bureaucratie, in de bedrijven en in de politiek uitroeien. Schept dat niet gevaarlijk hoge verwachtingen bij het publiek? Eda meent van niet. Volgens hem snappen de mensen heel goed dat veranderingen niet snel gaan. Hosokawa wilde met zijn woordkeus tonen waar dit kabinet voor staat en dat het heel hard probeert om de zware klus aan te pakken. Het eerste wat de premier beoogde was de mensen vertrouwen te geven.

Zelf probeert Eda dat op zijn eigen wijze. Trots vertelt hij hoeveel mensen hij wel niet op zijn ministerie ontvangt, mensen met klachten, mensen met verzoeken, mensen met aanspraken. Hij had gehoord dat de houding van zijn ambtenaren, die aanvankelijk nogal verbaasd waren over zijn plotselinge komst, zich jegens gewone mensen aanzienlijk wijzigt. “De hele atmosfeer op dit ministerie is aan het veranderen”, zegt hij. “Ik ga over tienduizend ambtenaren, en het eerste wat ik probeer is vertrouwen bij hen te kweken. Daarom voer ik momenteel geen radicale beleidswijzigingen door.”

En het kabinet, verandert dat ook? Is er een verschil in werkwijze met LDP-kabinetten? Is de macht van de topambtenaren nog steeds zo groot en doen zij als vanouds de kabinetszaken? Volgens Eda wordt in dit kabinet het laatste woord gesproken door de ministers. In het kabinet is meer discussie, hoewel nog niet zo veel als hij zelf wel zou wensen. Bij vorige regeringen duurde een kabinetszitting vijf tot tien minuten. “Nu veel langer”, zegt Eda, “een kabinetszitting duurt nu een half uur”. Nee, de discussie gebeurt niet tijdens de formele zitting, pas erna, de formele zitting duurt tien minuten. “Samen duurt het een half uur.”

    • Paul Friese