Hongkong zit niet op democratie te wachten

De donderdag beëindigde veertiende ronde van de Chinees-Britse onderhandelingen over de democratische hervormingsagenda van gouverneur Chris Patten in Hongkong was opnieuw een ritueel zonder resultaat. De verkeers-metaforen die de Britse en Chinese onderhandelaars gebruikten waren echter minder negatief dan tevoren.

PEKING, 23 OKT. De Britse delegatieleider naar de Chinees-Britse onderhandelingen, ambassadeur Sir Robin McLaren, zei deze week dat er nog een diepe kloof was tussen beide partijen. Hij drong echter aan op flexibeliteit om “via een snelweg” naar een akkoord te koersen. Zijn Chinese tegenhanger, vice-minister van buitenlandse zaken Jiang Enzhu, zei dat de onderhandelingen nog steeds stilstonden voor een “T-kruising”.

Na de dertiende ronde, ruim een week geleden, sprak Jiang ook over de T-kruising, maar voegde er toen dreigend aan toe dat het niets uitmaakte of er nou een akkoord zou komen of niet. Met andere woorden, Groot-Brittannië heeft de keus om de door China geëiste richting op de T-kruising in te slaan of in een eindeloze uitputtingsmarathon met de Chinezen te stranden.

Daar hebben de Britten geen trek in. Gouverneur Patten zei in zijn jaarlijkse beleidsrede op 6 oktober, de tweede sinds zijn installatie als gouverneur in juli vorig jaar, dat er “nog slechts weken en geen maanden” resteerden om een akkoord te bereiken, anders komt de wetgeving voor de verkiezingen in 1995 niet op tijd klaar.

HIj onthulde in de loop van de in april begonnen onderhandelingen twee grote concessies te hebben gedaan. Hij had zijn oorspronkelijke, in oktober vorig jaar gedane, voorstel om het kiesrecht voor de resterende negen "functionele kieskringen' voor de Wetgevende Raad uit te breiden tot alle mensen met een baan, teruggeschroefd tot een derde van de 2,7 miljoen werkenden. Verder zou hij zijn plan om een ander tiental van de leden van de Wetgevende Raad door gekozen wijkraden via "getrapt' algemeen kiesrecht te laten kiezen, verwateren en de tien laten kiezen door een meer in overleg met China samengesteld kiescollege.

Het resultaat zou dan zijn dat er in 1995 20 van de 60 leden van de Wetgevende Raad door algemeen direct kiesrecht worden gekozen, negen door een selectief direct kiesrecht, tien door een mengsel van verkiezing en consultatie en de resterende 21 door functionele kieskringen, zoals de Orde van Advocaten, de Kamers van Koophandel en de Vereniging van Bankiers. Het verschil met de electorale situatie zoals die voor de komst van Patten bestond, is dan niet zo groot meer.

Toch speelt China Pattens spel niet mee. De tegenprestatie die hij immers voor zijn concessies verwacht is, dat China akkoord gaat met de zogenaamde "doorgaande trein'. Dat wil zeggen een Chinese garantie dat het mandaat van alle personen die in 1995 in de Wetgevende Raad gekozen worden na de soevereiniteitsoverdracht op 30 juni 1997 doorloopt. Daartoe is China helemaal niet genegen. Chinese woordvoerders hebben gezworen dat twee liberale kopstukken uit die trein verwijderd zullen worden als die in 1997 voor de grens staat. Dat zijn top-advocaat Martin Lee en onderwijsvakbondsleider Szeto Wah, maar waarschijnlijk worden het er veel meer, en wel alle nieuwbakken politici die met gebruikmaking van het door de Britten gegarandeerde recht op vrije meningsuiting dagelijks op openbare bijeenkomsten en op de televisie China kritiseren.

Er is nog een vijftiende gespreksronde overeengekomen en wel op 28 en 29 oktober. Dat zal vermoedelijk de laatste zijn voordat Patten naar Londen reist om met zijn vriend, premier John Major, de balans op te maken van drie jaar post-Thatcher China- en Hongkong-beleid. De kans op Chinese concessies te elfder ure wordt uiterst minimaal geacht en velen in Hongkong en China, binnen- en buitenlanders, vrezen dat Londen de vermetelheid zal hebben om tot unilaterale actie over te gaan, dat wil zeggen dat Patten zijn plannen in de Wetgevende Raad zal brengen. Hij kan zich dan achter de Raad verschuilen. In zijn beleidsrede zei Patten: “Wij kunnen slechts even moedig zijn als u (...). Wij kunnen niet moediger zijn dan u, want vrijheid zit in het hart”.

De Wetgevende Raad heeft theoretisch drie keuzen. Pattens voorstellen ongewijzigd aannemen, maar dat wordt uitgesloten geacht.

De tweede mogelijkheid is dat de Raad ze drastisch amendeert zodanig dat ze minder onaanvaardbaar zijn voor China. China hamert er echter dagelijks op dat elke politieke hervorming op basis van de voorstellen van Patten onaanvaardbaar is en in 1997 zal worden ontmanteld. Wie dan leeft dan zorgt, denken vele Britten omdat voor die tijd de 89-jarige Deng Xiaoping vrijwel zeker zal sterven en er wie weet wat zal gebeuren. Maar ook in die tussentijd heeft China alle machtsmiddelen om zijn wil aan Hongkong op te leggen, met of zonder grote economische schade.

De derde mogelijkheid is dat de Raad, zich bewust van die kracht van de politieke wind uit het noorden, Pattens agenda wegstemt. Dat zou een motie van wantrouwen tegen Londen betekenen en het resterende Britse prestige in Hongkong fataal ondermijnen. Britse commentatoren bepleiten al dat Patten/Major dan concluderen dat Groot-Brittannië Hongkong niet meer kan regeren - zoals onderkoning Lord Mountbatten in 1947 die conclusie trok in India - en zich unilateraal, voor 1997 moet terugtrekken. De kans dat China daarop niet zal wachten neemt ook toe. Eind vorige maand publiceerden de Chinese media een geheime speech van Deng Xiaoping uit 1982, waarin hij dreigde Hongkong voor 1997 over te nemen als er "ernstige onrust' zou uitbreken.

Ex-premier Margaret Thatcher vulde in haar zojuist gepubliceerde memoires aan dat Deng haar op de morgen van 22 september 1982 vertelde dat het Chinese leger desnoods "later vandaag' Hongkong kan binnenmarcheren. Thatcher heeft deze onthulling kennelijk gedaan om haar critici te ontwapenen die beweren dat zij, de "Iron Lady', voor en na de ondertekening in 1984 van het historische document inzake de overdracht steeds te toegeeflijk tegenover China is geweest en Hongkong op een dienblaadje aan China teruggeserveerd heeft.

Haar opvolger, John Major besloot, mede vanwege het trauma dat China's bloedige onderdrukking van de studentenrebellie in 1989 in Hongkong veroorzaakt had, tot een hardere koers tegenover China. Het resultaat begint nu te dagen en de Britten raken steeds verder geïsoleerd. Het Tiananmen-trauma is goeddeels vergeten of verdrongen en Hongkong floreert als nooit tevoren vanwege de spectaculaire economische groei in China. Het grote zakenleven van Hongkong, Chinees en internationaal, vindt Patten alleen nog maar een stoorzender die de goede winstgevende communicatie met China hindert. De beurs van Hongkong, zwemmend in een nieuwe geldvloed uit Wall Street, is omgekeerd ongevoelig geworden voor de Patten-factor. Hoe zwakker zijn positie, hoe hoger de index. De meerderheid van de bevolking is a-politiek en zal in 1995 naar alle waarschijnlijkheid niet eens de moeite nemen om te stemmen. Een minderheid wil wel democratie, maar niet als confrontatie met China de prijs is. Slechts een zeer kleine minderheid van verwesterde liberalen is bereid om er echt voor te vechten. Chris Patten heeft een artikel, democratie, te koop aangeboden waarnaar in de mega-geldmarkt van Hongkong toch te zwakke vraag is.

    • Willem van Kemenade