Gestuit door een pantoffelblokkade; Lessen in zelfbeheersing voor het Vreemdelingenlegioen

Onder de vlag van Unprofor (United Nations Protection Force) bewaakt het 2de Regiment Infanterie van het Vreemdelingenlegioen onder meer de luchthaven van Sarajevo. Het onverschrokken Legioen, dat sinds haar oprichting al 30.000 man verloor in oorlogen over de hele wereld, moet in die situatie terughoudendheid betrachten. Overleg en neutraliteit zijn oneindig veel belangrijker dan machtsvertoon. Maar wie gericht op dit Franse regiment schiet, kan antwoord verwachten: "Als er maar een keer op ons wordt geschoten, vallen we zonder pardon aan.'

"De situatie is bizar, hoe zal ik het zeggen: irreëel', verklaart plaatsvervangend commandant Souville van het 2de Regiment Etrangère Infanterie (2de REI). We beklimmen de toren waar vroeger de verkeersleiders van vliegveld Sarajevo hun werk deden. Nu zit er een legionair die een warmtebeeld-camera bedient. Op het daaraan gekoppelde scherm lichten de mensen die vanuit de struiken naar het vliegveld toe kruipen op als witte poppetjes. Groepjes mannen, maar ook vrouwen met kinderen. Soms zijn er mensen met een zak aardappelen op pad, of zelfs met een koppeltje schapen, bedoeld voor de zwarte markt in het centrum van de stad. Alles is perfect te zien in een nacht van carbonpapier.

""Een beetje naar het zuiden, nu rechts, nog wat meer, nu!'' De legionair dirigeert per radio een pantserwagen naar een groepje vluchtelingen. Eenmaal in het licht van de koplampen geven ze het op, ze worden gefouilleerd en terug gebracht naar de plaats vanwaar ze kwamen. Het lijkt een spannend video-spelletje, maar in feite is het een danse macabre. Een legionair die een meisje van zeven aan de rand van het vliegveld afzette, moest toezien hoe ze vlak daarna met een kogel door haar hoofd werd neergemaaid. Zij en tientallen andere vluchtelingen liepen in het vizier van de Servische sluipschutters die opereren vanuit huizen die net buiten de moslim wijk liggen.

Tunnel

Het vliegveld ligt als een smalle strook ingeklemd tussen twee moslim gebieden. Ten noorden het geheel omsingelde centrum van Sarajevo, ten zuiden de wijk Butmir en de berg Igman waar in '84 de Olympische Spelen werden gehouden. Het vliegveld is nog de minst gevaarlijke plek om van de ene naar de andere zone over te steken. De vluchtelingen knippen het prikkeldraad door. De enige manier om ze tegen te houden zou de aanleg van een mijnenveld zijn. Souville: ""Het is niet onze taak de mensen met de dood te beschermen als ze willen oversteken. Maar als er teveel mensen door de mazen van het net glippen, zeggen de Serviërs dat we partijdig zijn en wanneer er mensen tijdens de oversteek worden gedood vinden de moslims dat we de Serviërs in de kaart spelen... We proberen de vluchtelingen zoveel mogelijk met onze pantserwagens te beschermen, maar riskant blijft het.''

Nog verwarrender is het gerucht dat er onder het vliegveld een ongeveer 700 meter lange tunnel zou zijn gegraven. Via de tunnel zouden wapens en medicijnen de belegerde stad bereiken, maar onduidelijk is waarom dan zoveel mensen nog steeds hun leven wagen op het bovengrondse traject. ""Wanneer we die tunnel vinden, moeten we iets doen: we laten hem open of sluiten hem af. De ene beslissing betekent ruzie met de Serviërs, de andere brengt ons in conflict met de moslims. Ik hoef het niet te weten!'' verzucht Souville. Deze week is het bestaan van de tunnel overigens bevestigd door verslaggevers van het persbureau AP die de oversteek hebben gemaakt.

Elke nacht zijn er gevechten in het gebied rond het vliegveld; de winst is een appartement of zelfs maar een kamer in een stukgeschoten huis. De strijdende partijen zitten soms enige tientallen meters van elkaar vandaan. In deze slangenkuil moet het 2de Regiment Infanterie de veiligheid van het vliegveld bewaken. Bewaking is een groot woord, want wie het vliegveld tegen beschieting wil vrijwaren, zou een grote zone om het vliegveld en onder de aanvliegroute moeten bezetten. Maar in deze omgeving waar om elke vierkante centimeter gevochten wordt, kan daarvan geen sprake zijn. De taak van het Vreemdelingenlegioen is veel lastiger dan het bezet houden en controleren van het gebied om het vliegveld. Ze moest een situatie van wederzijds vertrouwen scheppen waarin geen van de partijen er belang bij zou hebben om het vliegverkeer te verstoren. Dat is geen kwestie van het met gewapende kracht op afstand houden van aanvallers, maar van gezag.

De aanpak is zuiver pragmatisch. Beide partijen, Serviërs en moslims hebben belang bij het vliegveld want de humanitaire hulp wordt voornamelijk door de lucht aangevoerd. Zolang beide partijen daarvan in gelijke mate profiteren zal niemand op een vliegtuig schieten. Daarvan maakt het Legioen, dat voor de verdeling van de humanitaire hulp zorgt, handig gebruik. ""We zijn strikt neutraal'', legt Souville uit. ""Als we iets voor de moslims doen, gaan we de volgende dag naar de Serviërs. Voor de ene partij ruimen we een vuilnisbelt op, voor de ander repareren we een weg, we leveren wat diesel voor een aggregaat van het moslim ziekenhuis en onze arts houdt spreekuur bij de Serviërs.''

Wildemans-acties

Het mandaat van de VN biedt de Unprofor legermacht een beperkte bewegingsvrijheid. De Blauwhelmen mogen alleen gewapend optreden als ze zelf worden aangevallen. Een uiterst correct en voorspelbaar gedrag moet voorkomen dat één van de partijen geïrriteerd raakt. Dat kan leiden tot levensgevaarlijke wildemans-acties. De voorgangers van het 2de REI, het regiment parachutisten van het Vreemdelingenlegioen, kreeg er mee te maken. "Iemand' vuurde een granaat af op de binnenplaats van de kazerne, er viel één dode en dertig manschappen raakten gewonden. ""Misschien hadden we iets verkeerds gezegd of gedaan'', zegt Souville cynisch. Nu is iedereen verplicht buiten de gebouwen een kogelvrij vest en een helm te dragen. Buiten de poort rijdt men alleen in pantserwagens. Elke gewonde of dode verhoogt de kans op escalatie van het conflict en dat is juist wat men wil vermijden.

De gebeurtenissen in Somalië laten zien hoe gemakkelijk een hulpactie uit de hand kan lopen. Commandant Richoufftz van het 2de REI volgde die gebeurtenissen via satelliet televisie: ""De Amerikanen mogen dan het machtigste land zijn, maar ze hebben er niets van begrepen. Weten ze eigenlijk wàt ze willen bereiken? Ze zetten hun klomp er boven op zonder ook maar te kijken naar de economische en culturele achtergrond van het land waar ze op gaan staan. Als je iets wilt bereiken moet je met de mensen praten, een kop thee met ze drinken..'

De gewapende rust rond de luchthaven van Sarajevo is het resultaat van bijna een jaar lang behoedzaam en consequent werken aan de stabiliteit in het gebied. Maar gewapende rust is nog geen gewapende vrede. Elke nacht ratelen de machinegeweren om het vliegveld en vorige week zaterdag waren er onverwacht heftige beschietingen. Sarajevo mag in vergelijking met een half jaar geleden "erg rustig' zijn, nog dagelijks vallen er drie tot vijf doden onder de burgerbevolking. Meestal is dat het werk van sluipschutters. Het geweld kan alleen gestopt worden met medewerking van de plaatselijke militaire leiders. Dat zijn dezelfde mensen die meewerken aan de verdeling van humanitaire hulp. Opnieuw gebruikt het Legioen dit breekijzer om de partijen tot onderhandelen te brengen.

Van tijd tot tijd verandert een gedeelte van de kazerne van het legioen in een onderhandelingsruimte. Delegaties van de plaatselijke militaire leiders van moslims, Serviërs en Kroaten worden in geblindeerde auto's naar de kazerne gereden. Elke delegatie krijgt een kamertje om zich voor overleg terug te trekken en er is een grote zaal waar de eigenlijke onderhandelingen plaats hebben. Doel is het uitwisselen van gevangenen of het overeenkomen van een plaatselijke wapenstilstand. Zo'n wapenstilstand wordt nauwgezet door het Vreemdelingenlegioen gecontroleerd en zo mogelijk verlengd. Met een dergelijke diplomatie op de vierkante meter probeert men in heel kleine stapjes - twee voorruit, één terug - de samenleving tussen moslims en Serviërs te herstellen. Het is een proces van jaren, maar dat lijkt niemand in het Legioen te hinderen: ""je moet ergens beginnen''.

Het contact met de diverse partijen heeft een zekere ontspanning gebracht, maar het dient nog een ander belang. Na bijna twee jaar van oorlog in een geïsoleerd gebied is het hoogst onzeker of de strijdbijl begraven wordt, ook als de politiek daartoe zou beslissen. Wie het somber wil bekijken, ziet een club van krijgsheren die hun bestaansrecht louter aan de oorlog te danken hebben. Wanneer het ooit tot het demilitarisatie van Sarajevo komt, is er tenminste iemand die de strijdende partijen kent.

Voorlopig is er nog weinig hoop op een oplossing voor het conflict. Binnen het Vreemdelingenlegioen spreekt men over de "halve finale'. Bosnische Serviërs en Bosnische Kroaten vechten ieder hun eigen strijd uit met de moslims. Pas als die rekening is vereffend, zullen de Serviërs en de Kroaten zich opmaken voor de finale.

Afgestorven zonnebloem

Op weg naar naar de berg Igman zien we wat diplomatie op de vierkante meter in de praktijk betekent. In augustus van dit jaar werd hier fel gevochten om de laatste doorgang van de moslims naar Sarajevo. De Serviërs probeerden die route af te snijden. Dankzij de bemiddeling van de VN en onder bedreiging van Amerikaanse bombardementen, trokken de Serviërs zich terug, op voorwaarde dat hun posities door Unprofor zouden worden ingenomen.

Op de toegangsweg tot de Igman liggen een paar lantarenpalen als afgestorven zonnebloemen over de weg. Het is het zoveelste checkpoint in een gebied dat door de frontlijn uit elkaar is gerukt. Er staan acht Servische vrouwen, de middelbare leeftijd reeds gepasseerd en allemaal op pantoffels. Verbeten stappen ze voor de langzaam rijdende auto en houden ons tegen. Kapitein Nicol stapt uit, blijft minutenlang met de vrouwen soebatten maar komt uiteindelijk terug met de mededeling dat we er niet langs komen. We gaan terug. Is dit het Legioen dat elk jaar de veldslag in het Mexicaanse Camerone herdenkt waarbij 70 man zwoeren tot de dood te vechten en dat ook deden? Het Legioen dat sinds haar oprichting in 1831 30.000 man verloor in een eindeloze reeks oorlogen over de hele aardbol? Gestuit door een pantoffelblokkade?

""We mogen geen geweld gebruiken'', legt Nicol uit. ""Voor onze uitzending naar Bosnië hebben we ons twee maanden op dit werk voorbereid. Wanneer mensen ons aanhouden, stoppen we, ook al zijn het oude vrouwtjes op pantoffels. Trouwens, daar zit een verhaal achter. Hun zonen en mannen worden door de moslim troepen een paar kilometer hoger in de bergen vastgehouden. Ze proberen ons te dwingen om die gevangenen vrij te krijgen. Wanneer we die vrouwen opzij duwen krijgen alle Servische controleposten dat te horen en zullen ze ons overal tegenhouden. Voor ons werk hebben we het vertrouwen van de mensen nodig en het kost maanden om dat te krijgen.''

Via een omweg bereiken we toch de weg naar de bergen. Op diverse plekken zijn soldaten bezig met het rooien van de majestueuze beuken die het bos op de Igman rijk is. Langs de weg ligt een haag van kleine takken die overblijven als het grote hout wordt afgevoerd naar de tienduizenden kacheltjes in de stad. We passeren de laatste wachtpost van de Serviërs die geflankeerd wordt door een oude pantserwagen van Russische makelij. Dan volgt 200 meter niemandsland tot aan het checkpoint van de Fransen. Weer 200 meter verder begint het territorium van de moslims. Die zoeken de Fransen regelmatig op, niet in de laatste plaats met verzoeken om voedsel en brandstof. De Fransen gaan regelmatig naar de Serviërs om de situatie in het gebied te bespreken. Ze blijven ontevreden over het feit dat de moslims weer wat gebied hebben teruggepikt nog voordat Unprofor de Servische stellingen kon overnemen. De Serviërs daagden de Fransen uit door met hun pantserwagen hun richting op te rijden. Een paar schoten uit een zware mitrailleur maakten een eind aan die provocatie. ""Je moet duidelijk laten blijken waar de grens ligt'', zegt Nicol grimmig. ""Overdag maak je allerlei afspraken en iedereen lacht je vriendelijk toe. 's Nacht schieten ze over je hoofd naar elkaar. We proberen aan de hand van de beschadigingen aan de bomen na te gaan waar er precies is geschoten. En als er ook maar één keer in onze richting wordt gevuurd, vallen we zonder pardon aan.''

Nachtvluchten

Het Vreemdelingenlegioen in Sarajevo streeft drie doelen na: het open houden van het vliegveld, het verlenen van humanitaire hulp en het scheppen van de mogelijkheid tot een eventuele evacuatie van het 2de REI. Op dit moment wordt koortsachtig gewerkt aan het maken van "postes de combat' die in geval van een massale aanval op het vliegveld bescherming bieden tegen granaten en als uitgangspunt voor de verdediging moeten dienen.

Wat ziet Souville als gunstigste en ongunstigste ontwikkeling in de Bosnische hoofdstad?

""Negentig procent van de mensen hier wil vrede. Het gunstigst zou zijn dat er toch een akkoord bereikt wordt en dat het demilitariseren van Sarajevo inderdaad op gang komt. Ik twijfel of dat laatste mogelijk is; we zullen te maken krijgen met autonome groepen die geen belang hebben bij het einde van de oorlog. Onderwijl blijven we gewoon ons werk doen en hopen we deze de winter zelfs nachtvluchten op het vliegveld uit te voeren om de capaciteit van de luchtbrug op te voeren.

""In het ongunstigste geval loopt de situatie werkelijk uit de hand en komt het vliegverkeer tot stilstand. Dan hebben we een probleem, maar als het moet zullen we ons verdedigen.''

Souville heeft moeite om het nut van de Unprofor aanwezigheid te schatten.

""Je kunt je afvragen of onze interventie veel zin heeft. Er moet een nieuw evenwicht tussen de strijdende partijen ontstaan. Misschien duurt dat door onze inmenging alleen maar langer. Er blijven doden vallen en wie zegt dat de uitkomst beter is dan wanneer we niets hadden gedaan? De moslims zouden er beter aan doen het akkoord te accepteren. Ze kunnen zich nog altijd hergroeperen en later sterker terug komen. Maar voorlopig is het zo dat de Serviërs deze oorlog gewonnen hebben. Daar valt niets aan te veranderen. Maar ik vraag u: Is het een schande wanneer een leeuw een gazelle bespringt?''

    • Fred van den Brink