Tijdreizen op Rugen; Een kunsthuis aan de Oostzee

Voor de Wende dienden de bonte villa's op het eiland Rügen als onderkomens voor massa's Oostduitse vakantiegangers. In een van de inmiddels vervallen villa's is sinds dit voorjaar een Kunsthaus gevestigd. Er wonen clowns, muzikanten, kinderen en kunstenaars.

Een oud, vervallen huis tussen hoge beuken, een Groot Kakelbont waaruit Pippi Langkous al lang geleden vertrokken is. Alleen op de bovenverdieping wonen nog twee bejaarden, die hier terecht kwamen in 1945, gevlucht voor de nieuwe grenzen van Polen. Ze hebben het koud, het huis is van de stadsverwarming afgesneden. Moeten ze eruit? Wordt de villa door de Treuhand verkocht aan een investeerder uit het westen die het zal omtoveren in een goed geoutilleerd hotel? Maar niemand weet van wie het huis is. De literatuurwetenschapper uit Berlijn die hier zijn vakanties doorbrengt hoopt dat het van hem is. Zijn grootouders lieten de drie verdiepingen tellende villa hier, in het hart van het vissersdorp Göhren, in 1886 bouwen. Veel families hebben hun huizen, die begin jaren vijftig door de communisten onteigend werden, weer teruggekregen. Maar de moeder van de literatuurwetenschapper heeft het huis verkocht, aan de FDGB, de Oostduitse vakbond. Villa Hanni werd een van de vele Ferienheime van de FDGB op het eiland Rügen. Is het nu dan niet van de vakbond? Misschien, maar het is niet zeker of de vakbond nog wel bestaat.

Direct na de Wende werd het Ferienheim in ieder geval gesloten. Ging het huis dan misschien over in handen van de gemeente? De arme gemeente hoopte van wel. Die wilde in de oude villa een casino vestigen. Maar daarvoor gaf de deelstaat Mecklenburg-Vorpommern geen toestemming. Villa Hanni bleef drie jaar leeg.

“Een typisch Nachwendeszenario,” noemt schilder Klaus Walter (28) deze geschiedenis. Hij heeft er uiteindelijk voor gezorgd dat de villa sinds 22 mei van dit jaar weer bewoond wordt, door clowns en muzikanten, door kinderen en kunstenaars. Kunsthaus Hanni, staat er op de gevel tussen de balkonnetjes. De oude beuken hebben gezelschap gekregen van houten totempalen, binnen zijn een galerie en een café, een keramiek- en een drukwerkplaats en twee ateliers gekomen. Voor kunstenaars die hier een paar maanden willen wonen en werken zijn er bovendien vier gastenkamers.

“Wij willen weer leven brengen op Rügen,” zegt Walter. “Vroeger was de halve DDR hier op vakantie, nu komen ze niet meer.” De westerlingen die hun plaats hebben ingenomen, komen meestal niet voor het heden. Een bezoek aan het eiland in de Oostzee is voor de meeste westerse bezoekers vooral een reis in de tijd. Er zijn verschillende bestemmingen, waarvan 1818, toen Caspar David Friedrich zijn Kreidefelsen auf Rügen schilderde, de populairste is, gevolgd door bijvoorbeeld 1838, het bouwjaar van het roze jachtslot Granitz, dat de bezoeker zowel naar de negentiende eeuw als naar de Middeleeuwen terugvoert. De opengewerkte treden van de gietijzeren wenteltrap in de door Schinkel ontworpen uitkijktoren lijken gekantelde glas in lood ramen.

Alleen naar de periode 1945-1989 wordt weinig gereisd, hoewel juist die er voor gezorgd heeft dat het tijdreizen hier zo veel gemakkelijker gaat dan in het westen. Ook al hebben de communisten in 1962 de classicistische residentie van vorst Wilhelm Malte afgebroken en voor een aantal afschrikwekkende vakantiebunkers gezorgd, in de vier Ostseebäder aan de oostkant van het eiland lijkt het vaak nog 1900. In Göhren, de noordelijkste van de vier badplaatsen, verscheen in 1878 het eerste hotel, Strand und Ufer; nu bestaat het voormalige vissersdorp voornamelijk uit vakantiehuizen, die in de laatste twee decennia van de vorige eeuw zijn gebouwd. Het zijn deze grote en kleine villa"s met veranda's en kanten houtsnijwerk die de nostalgie het aangenaamst voeden. In 1900 was dit Zwitserland aan zee nog niet mooi, dat heeft de tijd voor haar gedaan.

Witkwast

Drie volle jaren na de Wende is het in Göhren misschien nog ouderwetser geworden. De veranderingen die de DDR verzorgde zijn voor een groot deel ongedaan gemaakt - weg is bijvoorbeeld het monument voor Wilhelm Pieck - en er is nog weinig nieuws voor in de plaats gekomen. Maar de "Bundesrepublikanisierung' is onvermijdelijk.

De villa's in Göhren verkeren niet allemaal in dezelfde staat. Sommigen zijn net stralend wit geschilderd, anderen zullen waarschijnlijk nooit meer een witkwast zien, ze zijn zo vervallen dat ze wel onbewoond moeten zijn, maar nee, daarachter op de veranda wappert was.

Van 1880 tot in de jaren dertig verschaften de villa's onderdak aan badgasten uit Berlijn en andere grote Duitse steden. Toen kwam de oorlog, en toen kwam de DDR. De pensions op Rügen werden tijdens de Aktion Rose onteigend, de eigenaren soms, als ze bijvoorbeeld beschuldigd konden worden van het bezit van een kleine hoeveelheid hoefijzers en tin, gevangen gezet. Na de Duitse hereniging werden veel villa's teruggegeven aan de vroegere eigenaren of hun nazaten. Het werden weer hotels, restaurants en pensions.

Villa Hanni is op Rügen een van de weinige uitzonderingen. Het samenbrengen van de cultuurhistorische traditie van het eiland met hedendaagse kunst en cultuur is volgens de statuten het doel van de vereniging Kunsthaus Villa Hanni. Walter en zijn compagnons laten in het Kunsthaus voornamelijk werk zien van kunstenaars die tijdens de DDR tot het alternatieve circuit behoorden. Nu zijn er bijvoorbeeld tekeningen te zien van de door Giacometti geïnspireerde Max Uhlig, die in de jaren zestig was verbonden aan het kleine, maar befaamde Leonhardimuseum in Dresden.

In de zomer werkten jonge Duitse en Russische kunstenaars in de villa. Tijdens de expositie van hetgeen hun arbeid opleverde, werd er maar één kunstwerk verkocht. “Natuurlijk is er altijd maar een minderheid van het publiek werkelijk in moderne kunst genteresseerd,” zegt Walter. “Maar er komen wel veel mensen kijken, kinderen volgen hier cursussen en veel mensen steunen ons initiatief.” De Villa is in Göhren een symbool geworden. Het is er een bewijs van dat de vernieuwing van de badplaatsen niet alleen door de westerse commercie tot stand hoeft te komen. Nu besloten is dat de voormalige vakantiehuizen van de FDGB eigendom van de Oostduitse gemeentes worden, heeft de gemeenteraad de villa in ieder geval voor twee jaar aan de vereniging verpacht.

De pachtsom voldoen ze in natura: ze proberen het huis zo veel mogelijk op te knappen. In november gaat de villa dicht; het huis is te moeilijk te verwarmen. Klaus Walter en zijn vrienden zijn geen hemelbestormers; hun eigen kunstwerken zijn vaak lieflijke, expressionistische landschapjes en rustige figuurstudies. Maar zachtjes blazen zij Göhren nieuw leven in. De andere badplaatsen kunnen jaloers zijn.

    • Bianca Stigter