NAVO annex

DE OPLUCHTING DIE gisteren na afloop van de NAVO-conferentie in Travemünde viel te registreren, had iets onwerkelijks. Het compromis dat werd bereikt, kon immers nauwelijks de ernstige tegenstellingen verbloemen die binnen de NAVO waren gerezen over de betrekkingen tussen het Atlantische Pact en de landen die voorheen het Warschaupact vormden. Algemeen luidt de conclusie dat nu voor die landen de weg open ligt om, na een periode van aanpassing, lid te worden van de NAVO. Maar de vraag rijst: van welke NAVO?

Sinds de val van de Muur en de ineenstorting van de Sovjet-Unie is er gepraat over de gevolgen van een en ander voor de veiligheid van Oost-Europa. In de loop van de afgelopen twee jaar zijn vier landen sterk op de voorgrond getreden met hun wens toe te treden tot de NAVO (en tot het verenigd Europa). Die landen zijn Polen, Hongarije, Tsjechië en Slowakije. Vooral in Duitsland, onder het motto "Duitslands oostgrens geen NAVO-grens', maar ook elders kregen de vier staten een warm onthaal. Financieel-economisch kon er onvoldoende worden opgebracht. Een soort veiligheidsgarantie leek een goedkope manier om toch de goede wil te tonen.

Maar naarmate de voorstanders de geluidssterkte van hun argumenten opschroefden, begonnen ook de tegenstanders en de twijfelaars zich te roeren.

President Jeltsin liet zich in augustus in Warschau nog grootmoedig uit, maar enkele weken later zond hij een brief naar de belangrijkste NAVO-landen waarin hij zijn bezorgdheid uitte over een uitbreiding van de NAVO in oostelijke richting. Oosteuropese landen als Roemenië en Bulgarije tekenden bezwaar aan tegen de selectiviteit van het plan. Zij lagen toch ook in Europa?

BESLISSEND VOOR het lot van wat gemakshalve de Europese variant van de NAVO-uitbreiding mag worden genoemd, bleek de opstelling van de Verenigde Staten. De Amerikanen zijn van twee dingen onder de indruk: begrijpelijkerwijs van de Russische bezwaren, maar zeker niet minder van het feit dat in Europa kennelijk stilzwijgend werd aangenomen dat Amerika als vanouds ook voor een uitgebreide NAVO een veiligheidsgarantie zou willen afgeven. Minister Aspin heeft er in Travemünde geen twijfel over laten bestaan dat daarvan geen sprake kan zijn. Waarmee de bodem wegviel uit de Europese plannenmakerij.

Daarbij heeft men het niet durven laten. Niets doen zou zijn neergekomen op een harde ontkenning van de zorgen van de betrokken staten en volken, en de labiliteit daar hebben vergroot. Vandaar dat de mogelijkheid van een "militair partnership' met de NAVO wordt geopend, in beginsel voor iedere oude en nieuwe staat ten oosten van Duitsland. De bedoeling is niet dat alle landen in die ruimte ook van die optie gebruik zullen maken, wel dat de Russen de goodwill in het voorstel zullen onderkennen, en de Polen, Hongaren en Tsjechoslowaken voorlopig tevreden zullen worden gesteld. Om het plan handen en voeten te geven is gesuggereerd dat binnen dat partnership over veiligheid kan worden gepraat en dat er gezamenlijk kan worden geoefend ten behoeve van "blauwhelm-operaties'.

DE NAVO PROBEERT met haar jongste voorstel een keuze uit de weg te gaan, een keuze overigens die haar door overhaaste kandidaat-leden en enkele Europese staten min of meer werd opgedrongen. De keuze namelijk tussen een traditionele vorm van veiligheid door blokvorming en een systeem van collectieve veiligheid waarin geen scheidslijnen worden getrokken.

Weliswaar hebben ook de voorstanders van een beperkte uitbreiding van de NAVO voortdurend onderstreept dat zij met de veiligheidsbelangen van derden rekening wilden houden, maar daarbij werd van de derde partij wel heel veel begrip en incasseringsvermogen geëist. Jeltsin heeft die uiteindelijk niet kunnen opbrengen.

De kans is aanwezig dat de NAVO op grond van het compromis van Travemünde zich allengs transformeert tot een Conferentie over Veiligheid en Samenwerking in Europa met het geweer aan de voet. Anders dan de bestaande CVSE zal de NAVO annex het nieuwe "partnership' met het Oosten een militaire component hebben, maar evenals de CVSE zal zij geen verdedigingsorganisatie in de letterlijke betekenis meer zijn. Het is de vraag of de Europese NAVO-leden deze voorstelbare consequentie tot zich hebben laten doordringen.