Messiaen componeerde kwartet in gevangenschap.

Quatuor pur la Fin du Temps. Ned.3, 23.11-00.11u.

Toen de Franse componist Olivier Messiaen zijn Quatuor pour la Fin du Temps componeerde, leek het einde der tijden nabij. Messiaen zat in 1940 als gevangen genomen soldaat in Stalag VIII-A in het kamp Görlitz in Silezië. Daar schreef hij zijn kwartet voor drie medegevangenen en zichzelf. Hun muzikale vaardigheden bepaalden de bezetting: viool, klarinet, cello en piano. Vanavond wordt het door de NOS-tv uitgezonden kwartet gespeeld door Vera Beths, George Pieterson, Anner Bijlsma en Reinbert de Leeuw, die het werk al vele malen hebben uitgevoerd. Het is geen muziek die angst uitdrukt, maar juist hoop op een betere wereld, een nieuw tijdperk, dat geen tijd meer kent en eeuwig zal voortduren.

De première van het Kwartet voor het Einde der Tijden vond plaats op 15 januari 1941 onder barre kampomstandigheden. De instrumenten waren deels kapot, de kleren van de musici waren gescheurd, Messiaen droeg klompen. “In het publiek waren alle klassen van de maatschappij vertegenwoordigd: priesters, dokters, burgerlieden, hoge militairen, arbeiders, boeren. Nooit heb ik een aandachtiger en begrijpender publiek gehad als toen”, aldus Messiaen.

De diep-gelovige componist leidt de door regisseuse Astrid Wortelboer gevisualiseerde uitvoering zelf in. Hij deed dat een half jaar voor zijn dood, op 28 april 1992. Het Einde der Tijden was tijdens de oorlog dus nog niet aangebroken. Messiaen werd vrijgelaten en werd in 1942 benoemd tot hoofddocent harmonie aan het Parijse Conservatorium. Vele componisten - onder wie Pierre Boulez, Karlheinz Stockhausen en Ton de Leeuw - waren leerlingen van Messiaen.

Door voedselgebrek had Messiaen dromen waarin hij kleuren zag, de regenboog om het hoofd van de engel die in de Openbaring van Johannes het Einde der Tijden aankondigt. Kleuren en ritmen - die de tijd verdelen - bepalen de achtdelige compositie, die eindigt met lange etherische noten van de viool, waarvan de eindeloze duur wordt geaccentueerd door de piano.

Het kwartet is opgenomen in een decor dat een grot en een kapot gebouw verbeeldt: de ruïnes van natuur en maatschappij. Ook de muziek bestaat uit brokstukken en in het eerste deel verschijnen de musici als schimmen. De beelden zijn doortrokken van symbolen voor tijdmeting: vallend zand, vallende druppels, een slingerende kogel.

Misschien zijn er te veel beeldwisselingen en was het bereiken van het stilstaan van de tijd sterker in beeld gebracht met langere en statischer shots. Vooral aan het slot is dat het geval: na de allerlaatste noot was de tijdloosheid van de eeuwige vrede wellicht beter voelbaar gemaakt met een onverdraaglijk lang stilstaand geluidloos beeld, even lang als het hele kwartet voor het Einde der Tijden.

    • Kasper Jansen