Veel onderzoek naar "aanpak', niet naar problemen

DEN HAAG, 21 OKT. Criminaliteitsbestrijding is, naast de sociale zekerheid, de bijstand en de volksgezondheid, een vraagstuk van organisatorische aard geworden. De behandeling van de begroting van justitie door de Tweede Kamer leverde deze week geen scherp politiek debat op, maar wel twee voorstellen voor onderzoeken naar overheidsorganisaties. De PvdA wilde het openbaar ministerie, spil van de criminaliteitsbestrijding, laten doorlichten. Het voorstel domineerde bijna de gehele begrotingsbehandeling. GroenLinks vroeg om een parlementair onderzoek naar het functioneren van de ministeries die bij het veiligheidsbeleid zijn betrokken.

Alleen het eerste verzoek kreeg steun. Dat neemt echter niet weg dat het parlement in hoog tempo bezig is het Nederlandse politieke bestel te transformeren in een onderzoeks-democratie. Politieke partijen speuren minder naar nieuwe onrechtvaardigheden die met nieuwe maatregelen verholpen moeten worden. De bestaande verzorgingsstaat wordt, bureaucratietje voor bureaucratietje, aan onderzoek onderworpen en gaat, waar nodig, in de revisie.

Vandaag beslist een Kamercommisie over het parlementair onderzoek naar de volksgezondheid. Volgende week wordt het parlementair onderzoek naar de uitvoering van de Bijstandswet gepubliceerd nadat eerder een extern onderzoek (Van der Zwan) over hetzelfde onderwerp openbaar was gemaakt. Volgende maand praat de Kamer over de parlementaire enquête naar de sociale zekerheid. Eveneens in november zal de Kamer een brief bereiken hoe minister Hirsch Ballin denkt het onderzoek naar het openbaar ministerie vorm te geven.

Als rechtvaardigheid wijkt voor effectiviteit, heeft dit gevolgen voor de politieke alliantievorming. Dat bewees de VVD de afgelopen dagen. Het liberaal Kamerlid B. Korthals zei, met PvdA en D66, dat de minister teveel verwacht van het strafrecht en te weinig van verbeteringen van de werkwijze van zijn justitieel apparaat. Bovendien haalde Korthals de CDA-er G. Koffeman links in door het CDA-pleidooi voor een verbod op de verkoop van soft drugs aan buitenlanders af te wijzen. PvdA, D66 en GroenLinks deden, om uiteenlopende redenen, hetzelfde als de VVD.

De reden van de afwijzing door de liberalen deed denken aan hun aarzelingen, een jaar geleden, over een ander CDA-voorstel op het gebied van fraude en veiligheid: de koppeling van gegevensbestanden van sociale diensten met die van de rijksdienst voor het wegverkeer. In beide gevallen had de VVD grote twijfels over de effectiviteit van de voorstellen.

Ook maakte de VVD zich, meer dan het CDA, deze week bezorgd om de eigen dynamiek die organisatorische veranderingen in het justitieel apparaat kunnen krijgen. Als de politie effectiever en met meer bevoegdheden kan optreden om grote criminele organisaties te lijf te gaan, loopt die ontwikkeling “niet of nauwelijks parallel met een betere en grotere controle op die politiebevoegdheden”, aldus Korthals.

Eerder zei hij: “We kunnen ons afvragen of met de totale uitbreiding van die bevoegdheden de rechtsbescherming van het individu in gevaar komt.” D66 zou hetzelfde gezegd kunnen hebben, ware het niet dat de Democraten zichzelf nooit hebben afgevraagd of de privacy van het individu gevaar liep. Ze gingen daar altijd al van uit.

Dat de CDA-fractie haar positie in het grote organisatie-debat nog steeds niet precies heeft bepaald, bewees de zigzag-koers van haar woordvoerder in het justitie-debat. In mei, toen de heenzending door een Amsterdamse officier van justitie van een jeugdige crimineel grote politiek commotie veroorzaakte, laadde de doorgaans kalme fractie zichzelf op, opgezweept door partijvoorzitter W. van Velzen. Die was de fractie komen vertellen hoe gevoelig de heenzendingen en het cellentekort lagen bij het electoraat.

Woordvoerster M. Soutendijk werd op pad gestuurd tegen de minister van justitie. Hirsch Ballin moest beloven dat zo'n heenzending nooit meer zou gebeuren want anders zou dat politieke consequenties voor hem kunnen hebben, aldus Soutendijk voor de televisie.

Tijdens het debat zelf, in de Tweede Kamer, slikte ze dat laatste dreigement in. Dat het CDA uit zou zijn op het hoofd van een politiek bevriende minister bleek ineens onzin. Soutendijk toonde zich ingenomen met de aangekondigde maatregelen van Hirsch Ballin.

Deze week zigzagden de christen-democraten opnieuw, al kwam de overgang van de "zig' naar de "zag' nu wat eerder. Fractievoorzitter L.C. Brinkman die voor de coördinatie had moeten zorgen was, net als vorige keer, afwezig, nu wegens vakantie in Belgie. De fractiecommissie in het CDA die over justitie gaat, gaf haar zegen aan een voorstel van de PvdA om het openbaar ministerie aan een extern, onafhankelijk onderzoek te onderwerpen.

Woordvoerder G. Koffeman die hiermee in de media de boer op ging werd echter teruggefloten door de fractie. Officieel werd als reden gegeven dat het CDA niet voor elk probleem een commissie in het leven wil roepen. Officieus speelde wel degelijk de angst een rol dat het verzoek de indruk zou wekken dat het CDA een belangrijk apparaat van de minister onder curatele wilde stellen.

VVD-woordvoerder Korthals had al plagerig gesproken van “een affront” jegens de CDA-minister. De reactie van Hirsch Ballin wees echter uit dat hier sprake was van koudwatervrees van de fractie. De minister ging akkoord met het verzoek van de PvdA dat ook zonder de steun van het CDA kon rekenen op een meerderheid van VVD en D66.

Het is niet uitgesloten dat na het onderzoek naar het openbaar ministerie andere justitiële diensten zullen volgen. Volgens insiders kan de rechterlijke macht qua gebrek aan efficiëntie en flexibiliteit aardig concurreren met het OM. De VVD heeft bovendien al enige tijd een voorstel op de plank liggen voor een parlementaire enquête naar het gevangeniswezen, voortdurend in het nieuws vanwege spectaculaire ontsnappingen en plaatsgebrek. Het voorstel voor een integraal parlementair onderzoek naar de gehele "strafrechtelijke keten' is dan ook al gedaan, maar dan nog als grap, in de wandelgangen van de Tweede Kamer.