Timman begrijpt zichzelf niet meer na grove misgreep

JAKARTA, 21 OKT. Slechts één dag heeft Jan Timman mogen denken dat de kwaliteit van zijn spel ondanks alle tegenslag nog steeds goede hoop gaf op een voorspoedige wending in zijn FIDE WK-match tegen Anatoli Karpov. Een grove nonchalance in de vijftiende partij bezorgde hem na elf schamele zetten een dermate gecompromitteerde stelling dat de uiteindelijke overgave slechts een kwestie van tijd werd. Karpov nam het geschenk in dank aan en breidde met fris aanvalsspel zijn voorsprong uit tot een praktisch beslissende 9,5-5,5.

De loperzet die Timman in onoverkomelijke moeilijkheden bracht vormde voor hemzelf na afloop ook één groot raadsel. Urenlang had hij thuis in Amsterdam het eindspel bestudeerd dat hij nu versmaadde. Achter het bord concludeerde hij dat zijn kansen minder waren dan hij had gedacht, maar dat was nog steeds geen bevredigende verklaring voor het knullige alternatief dat hem in een handomdraai voor een hopeloze taak plaatste. De enige uitleg die hij kon aanvoeren was de dramatisch verlopen veertiende partij, die hem voortdurend door het hoofd was blijven spelen. “De omslag in die partij heeft het beeld van de match totaal veranderd. In plaats van een achterstand van één punt, waarmee de strijd in een klap weer open zou zijn geweest, keek ik nu aan tegen een achterstand van drie punten. Nadat ik de loper naar h4 had gespeeld besefte ik meteen dat ik verloren stond”, zei Timman na afloop.

De vijftiende partij werd voorafgegaan door de vierde verhuizing van de match. Omdat het Hilton Convention Center overspoeld werd door zo'n 3500 deelnemers aan het congres van Golkar, de grootste politieke partij van Indonesië, weken de schakers noodgedwongen uit naar het Tugu Gebouw, genoemd naar de belangrijkste verzekeringsmaatschappij van het land, die eigendom is van Mohamad "Bob' Hasan, de puissant rijke president van de Indonesische schaakbond.

De eerste zetten kwamen traag uit de vingers, zodat het handjevol aanwezige journalisten zich ontspannen kon buigen over het ongetwijfeld loze gerucht dat Bobby Fischer zich in Jakarta zou bevinden. Het meest bemoedigende feit dat boven tafel kwam was een reactie van Judit Polgar uit Boedapest. De eerste schaakdame gaf toe dat ze niet zeker was of het Amerikaanse fantoom nog steeds in de Hongaarse hoofdstad verbleef.

Alle vrijblijvende speculaties stokten toen Timman na een half uur wikken en wegen een loperzet deed die geforceerd tot een stelling vol blutsen en deuken leidde. Er mocht verwacht worden dat Karpov zich in deze variant van het Nimzo-Indisch, waarmee hij zowel als wit- als zwart-speler ruime ervaring heeft, beter zou thuisvoelen. Toch verklaarde ook dat niet waarom Timman zo onthutsend in de fout ging. Met hardnekkig optimisme tegen beter weten in probeerde secondant Jeroen Piket nog rommelkansen voor zijn baas te vinden. Maar ook hij wist weinig in te brengen tegen de conclusie die zijn collega Ulf Andersson na een korte blik op de stelling trok. “Het is compleet uit. Zwart heeft alles wat hij maar kan wensen en heeft daarvoor nauwelijks enig materiaal hoeven in te leveren.”

In de speelzaal wachtte Timman de klappen af terwijl de stilte alleen onderbroken werd door een naburige muezzin die Islamitische gelovigen opriep tot het gebed. De Nederlander kon er zich allang niet meer druk om maken. Daarvoor was zijn onbegrip over zijn verstrekkende misgreep te groot. Wit: Timman; zwart: Karpov Vijftiende matchpartij 1.d2-d4 Pg8-f6 2.c2-c4 e7-e6 3.Pb1-c3 Lf8-b4 4.Dd1-c2 0-0 5.a2-a3 Lb4xc3+ 6.Dc2xc3 b7-b6 7.Lc1-g5 c7-c5 Iets minder gebruikelijk dan 7...Lb7 8.f3 h6 9.Lh4 d5. 8.d4xc5 b6xc5 9.e2-e3 Pb8-c6 10.Pg1-h3 Na ruim een half uur nadenken een zet die niet eerder voorkwam in de grootmeesterpraktijk. Timmans secondant Seirawan had in 1989 in Barcelona tegen Hjartarson succes met de stelling die ontstond na: 10.Ld3 Tb8 11.Pf3 h6 12.Lh4 d6 13.0-0 De7 14.Tfd1 Tb6 15.Tab1 a5 16.Lc2 La6. 10...h7-h6 11.Lg5-h4? Een praktisch verliezende terugtocht. Het enige was 11.Lxf6, ook al concludeerde Timman achter het bord dat het eindspel na 11...Dxf6 12.Dxf6 gxf6 13.Pf4 weinig beloofde. Bijv.: 13...Td8 14.Ph5 f5. 11...g5! 12.Lg3 Slaan op g5 heeft geen zin: 12.Pxg5 hxg5 13.Lxg5 Pe4!. 12...Pf6-e4 13.Dc3-c2 Dd8-a5+ 14.Ke1-e2 f7-f5 15.f2-f3 Pe4xg3+ 16.h2xg3 Ta8-b8 17.Ph3-f2 Lc8-a6 Een ander idee was 17...Pe5. De tekstzet dreigt zonder omwegen in te slaan op c4 vanwege de zwakte van b2. 18.Pf2-d3 d7-d5 19.b2-b3 Tb8xb3!

Fraai en beslissend. De twee pionnen die zwart krijgt voor de kwaliteit zijn moorddadig sterk. 20.Dc2xb3 d5xc4 21.Db3-a2 Misschien was 21.Db2 een beter idee om na 21...cxd3+ 22.Kf2 Kh7 de zet 23.Lxd3 te kunnen spelen vanwege de wending 23...Lxd3 24.Db7+. 21.Db2 heeft minder zin na het actieve 21...Tb8. 21...c4xd3+ 22.Ke2-f2 Tf8-f6 23.Ta1-c1 Kg8-g7 24.f3-f4 c5-c4 25.Da2-b2 e6-e5 Natuurlijk was 25...d2 26.Td1 c3 ook vreselijk, maar zwart heeft geen haast. 26.f4xg5 h6xg5 27.Tc1-c3 Da5-b6! Stuurt aan op een eenvoudig gewonnen eindspel. 28.Db2xb6 a7xb6 29.Th1-h5 Pc6-e7! Dreigt vernietigend naar d5 te komen, terwijl 30.Txg5+ simpel faalt op 30...Kh6 en de toren heeft geen velden. 30.Lf1xd3 c4xd3 31.Tc1-c7 Tf6-e6 32.Kf2-e1 La6-b5 33.g3-g4 Kg7-g6 34.Th5-h8 f5-f4 Wit geeft het op.