Soeharto opent vijfjaarlijks congres van Golkar-partij; De rituele dans van de Indonesische politici

JAKARTA, 21 OKT. De goed geoliede politieke machine van Indonesië draait weer op volle toeren. Gisteravond opende president Soeharto met drie gongslagen het vijfjaarlijkse congres van regeringspartij Golkar. In het Jakarta Hilton Convention Center zongen 2.750 in blauwe batikhemden gestoken afgevaardigden uit volle borst het volkslied en de Golkarmars. De komende vijf dagen voeren zij een rituele dans op, met commissievergaderingen, plenaire verslagen en bestuursverkiezingen. Toch vallen de belangrijkste beslissingen achter de schermen: de samenstelling van het partijbestuur en de aanwijzing van een nieuwe voorzitter.

De scheidende voorzitter, luitenant-generaal b.d. Hadji Wahono, heeft zich niet herkiesbaar gesteld en als de hardnekkige geruchten op waarheid berusten, krijgt Golkar voor het eerst in zijn 29-jarige bestaan een niet-militair als leider. Generaal Feisal Tanjung, de stafchef van de strijdkrachten, liet eerder deze week weten dat het leger geen kandidaat heeft voor deze positie. Een politieke sleutelpost, want de nieuwe Golkar-voorzitter zal nog in functie zijn als in 1998 moet worden beslist over de opvolging van Soeharto en geldt daarom als "kingmaker'.

De keuze van een Golkarvoorzitter is een kwestie van touwtrekken tussen de president, de hoogste regionen van het staatsapparaat en de legertop. De afgevaardigden naar het Golkarcongres hebben weinig in de melk te brokkelen. Aanstaande maandag zullen zij unaniem akkoord gaan met een voordracht van de formatiecommissie. Volgens de statuten bestaat die commissie uit zeven leden: vier regionale afgevaardigden, twee leden van het scheidende bestuur en een lid van de zogenaamde Raad van Curatoren van Golkar. Dit is een wat schimmig maar machtig gezelschap dat wordt samengesteld en voorgezeten door president Soeharto. De Raad heeft het laatste woord bij de opstelling van kandidatenlijsten voor de parlementsverkiezingen en kan een veto uitspreken over bestuursbesluiten.

Soeharto kan Golkar echter niet geheel naar zijn hand zetten, want de strijdkrachten hebben zich diep ingegraven in het partij-apparaat. Golkar is geen politieke partij in de gebruikelijke zin van het woord, maar een coalitie van enkele gelijkgeschakelde massaorganisaties, de ambtenarij en het leger. Golkar (betekenis: gezamenlijk secretariaat van functionele groepen) werd opgericht in 1964, toen de Indonesische politiek werd beheerst door de gespannen driehoeksverhouding tussen het leger, de communistische PKI en president Soekarno. Het was aanvankelijk een koepel van anti-communistische vakorganisaties onder patronage van de strijdkrachten.

Na de mislukte coup van linkse kolonels in 1965 nam het leger de macht over en werd de PKI op bloedige wijze geliquideerd. De resterende partijen moesten onder druk van de regering fuseren in twee machteloze formaties, die geen partij waren voor Golkar, dat met behulp van het leger bij de verkiezingen van 1971 de absolute meerderheid in de wacht sleepte en die sindsdien heeft weten te behouden. Ambtenaren worden geacht op Golkar te stemmen en alle bestuurderen, van ministers tot districtshoofden, zijn automatisch Golkar-lid.

Een groot aantal bestuursfuncties binnen Golkar wordt echter bezet door gepensioneerde legerofficieren. Via hun machtige veteranenorganisatie behielden de militairen aldus greep op hun politieke petekind. Hoewel Soeharto zelf een gepensioneerde generaal is en president werd dankzij het leger, trok hij zich al spoedig weinig aan van zijn voormalige strijdmakkers en speelde hij zijn eigen spel. Toen de politieke wrijving tussen president en generaals toenam, werd Golkar een arena in de landelijke strijd om de macht.

Sinds dit voorjaar circuleert in Jakarta het gerucht dat Soeharto graag zou zien dat zijn woordvoerder, minister van informatie Harmoko, voorzitter van Golkar wordt. In Indonesië komen dergelijke geruchten nooit zomaar in omloop; in veel gevallen zijn het proefballonnen die de oude heer in staat stellen om de reacties te peilen. De betrokkene, een voormalige journalist, ontkende in alle toonaarden dat hij "de zegen' van zijn hoogste baas had, maar gaf te kennen dat hij "als trouw Golkar-kader' beschikbaar was, mocht de organisatie een beroep op hem doen.

De tegenzet uit het legerhoofdkwartier liet niet lang op zich wachten. Begin mei liet de kersverse stafchef en tevens minister van defensie generaal Edi Sudradjat weten dat de strijdkrachten over "uitnemende kandidaten' beschikten voor de topfunctie van Golkar en hij noemde liefst zes namen. Binnen enkele weken - nota bene drie maanden na zijn benoeming - werd Edi als stafchef vervangen door de chef algemene zaken van de strijdkrachten, Feisal Tanjung. Een hoogst ongebruikelijke stap, die algemeen werd uitgelegd als een teken van Soeharto's gramschap.

Sindsdien hebben enkele massaorganisaties binnen Golkar hun steun uitgesproken voor Harmoko's kandidatuur. Ook minister van onderzoek en technologie Habibie, een vertrouweling van Soeharto en voorzitter van het invloedrijke Verbond van Islamitische Intellectuelen (ICMI), gaf zijn collega de zegen. Naar verluidt zal hij Golkars Raad van Curatoren vertegenwoordigen in de formatiecommissie. Daarmee is het pleit nog niet beslecht, want tijdens regionale voorcongressen van Golkar die de laatste maanden zijn gehouden, veroverden ex-militairen liefst tachtig procent van de provinciale voorzittersposten. De vier regionale afgevaardigden vormen een meerderheid in de formatiecommissie die zondag bijeenkomt en zijn, in theorie, bij machte om het directief uit de Raad van Curatoren te overstemmen.

Dinsdagavond liet stafchef Tanjung echter weten dat het leger “geen kandidaten heeft”. Dit zou kunnen beduiden dat de generaal het hoofd heeft gebogen voor Soeharto en dat hij Harmoko het voorzitterschap gunt in ruil voor een ex-militair in de functie van secretaris-generaal.