Kritiek van Clinton toont vooral zijn geringe armslag

Der Krieg ist kein Zeitvertreib, keine Lust am Wagen und Gelingen, kein Werk einer freien Begeisterung, er ist ein ernstes Mittel zu einem ernsten Zweck. (Carl von Clausewitz)

In de week die volgde op het sneuvelen van achttien Amerikanen in de straten van Mogadishu was Washington het hoofd kwijt. Even scheen het dat het Congres met onmiddellijke ingang een einde zou maken aan het Amerikaanse aandeel in de VN-operatie in Somalië, en daarmee aan die operatie als geheel. Slechts een nieuwe presidentiële aanpak, met de nadruk op onderhandelingen en een begrenzing in de tijd van Amerika's aanwezigheid, kon de Amerikaanse volksvertegenwoordiging tot rust brengen. Krijgsheer Aideed was de lachende derde in het nauwelijks vermeden conflict tussen president en Congres: hij kondigde een soort bestand af in de wetenschap dat hijzelf de langste adem zou hebben.

Hoezeer de bijna-confrontatie Clinton heeft aangepakt, werd duidelijk toen de president in het openbaar schuldigen begon aan te wijzen voor de tegenslagen in zijn buitenlandse politiek. De Europeanen kregen het verwijt te horen dat zij met hun verzet tegen luchtsteun en wapenleveranties de Bosniërs in de steek hadden gelaten, de VN mochten de kritiek incasseren dat zij Restore Hope hadden vernauwd tot een gewelddadige zoekactie naar de verblijfplaats van Aideed. In Bosnië had Amerika meer geweld gewild, in Somalië minder. Misschien is dat bijeengenomen niet helemaal consistent, maar bij de verdeling van de verantwoordelijkheid voor alles wat er is misgegaan, krijgen de VS op die manier het kleinste deel toegewezen.

Afgezien van de politieke omstandigheden waarin Clinton zijn uitvallen deed, moet worden nagegaan of die tot nieuwe inzichten leiden. Met zijn kritiek op de Europese partners in de kwestie-Bosnië stelde de president het uitgangspunt van het VN-optreden daar aan de orde. Met zoveel woorden erkent Clinton nu dat er sprake is van agressie van de ene staat tegen de andere, van Servië (en Kroatië) tegen Bosnië. Het wapenembargo van de VN tegen het hele gebied van het vroegere Joegoslavië ontnam Bosnië zo bezien het vermogen om van zijn in het VN-Handvest vastgelegde recht op zelfverdediging gebruik te maken. Met de weigering van luchtsteun aan de Bosnische strijdkrachten voldeed de internationale gemeenschap niet aan haar plicht om lidstaten van de Volkerenorganisatie bij te staan in hun strijd tegen agressie.

Dat Amerika de halfhartigheid van de VN-operatie in Bosnië tot dusver heeft gedekt, doet niets af aan de betekenis van Clintons opmerkingen. Alhoewel het elegant zou zijn geweest als hij had gewezen op de ambivalentie in zijn eigen beleid ten aanzien van Bosnië. Van belang is dat de Amerikaanse president suggereert dat in voorkomende gevallen van agressie het Handvest in zijn geheel moet worden toegepast en niet slechts die onderdelen die internationale weifelmoedigheid moeten helpen verbloemen.

Andersom gaat de president te werk in het geval Somalië. Van buitenlandse agressie was en is daar geen sprake. Wel van anarchie als uitvloeisel van een langdurige burgeroorlog. Met terugwerkende kracht verklaart Clinton zich dan ook eensgezind met zijn voorganger die, zij het met veel machtsvertoon, niets meer en niets minder op gang bracht dan een humanitaire operatie om een hongerende miljoenenbevolking het leven te redden.

Ook hier is Clinton minder dan consequent, want het valt niet te loochenen dat hij de harde VN-aanpak jegens Aideed en diens volgelingen geruime tijd heeft getolereerd en dat hij daarvoor zelfs de middelen beschikbaar heeft gesteld. Maar, en opnieuw, zijn kritiek, in deze kwestie op de VN-bureaucratie, heeft de verdienste de uitgangspunten weer in de diagnose te betrekken. De president distantieert zich achteraf van de zoekactie naar wapens die met toenemende gewelddadigheid gepaard ging, de bevolking van Mogadishu van de VN vervreemde en het oorspronkelijke humanitaire doel uit het zicht liet verdwijnen.

Er is geen recept voor verzekerd succes van VN-operaties. In een artikel in het Amerikaanse tijdschrift Commentary onder de kop "Als de Bosniërs dolfijnen waren...' noemt Edward N. Luttwak het stellen van de eis dat in een militaire onderneming succes verzekerd moet zijn even onzinning als het stellen van die eis bij een medische ingreep. Maar een voorspelbaar politiek debâcle als in Joegoslavië en een politieke ontsporing als in Somalië vormen niet de bedding waarbinnen militairen zich graag bewegen. De verantwoordelijkheid voor de vertrouwenskloof die geleidelijk tussen militaire en politieke gezagsdragers is ontstaan, in Amerika en in Europa, ligt grotendeels bij de politiek die uit opportunisme verzuimde klare wijn te schenken. De Amerikaanse president is daarmee nu begonnen.

Beter opletten in de termen van Clintons kritiek garandeert dus niet dat de beoogde operatie volgens schema verloopt en soepel naar het doel leidt. Er zijn meestal te veel variabelen in het spel om aanpassing en mislukking volstrekt en bij voorbaat uit te sluiten. Afstrepen van het lijstje criteria dat de Amerikaanse president onlangs de VN voorhield, en waarmee senator Dole in de kwestie-Haïti op zijn beurt Clinton confronteert, kan nuttig zijn maar de daar gestelde voorwaarden kunnen een onderneming ook bij voorbaat verlammen.

Zo komt het springende punt in zicht. Bestaat eigenlijk wel de bereidheid om VN-operaties koste wat kost tot voltooiing te brengen? En wat mag onder voltooiing worden verstaan? De eerste reactie in het Amerikaanse Congres op de gebeurtenissen in Mogadishu was onheilspellend in haar onmacht. In Bosnië gaat de gezondheid van de uitgestuurde blauwhelmen boven die van de bevolking. Dat Clinton van Fransen en Britten zijn zin niet kreeg, had alles te maken met de veronderstelde kwetsbaarheid van hun troepen ter plaatse. Dat Amerika zelf voornemens is pas troepen naar Bosnië te sturen als er praktisch geen schot meer valt, spreekt voor zichzelf.

Na de Golfoorlog is de vraag gesteld of deze een precedent dan wel een incident was. De vloed van VN-operaties die erop volgde, deed vermoeden dat van het eerste sprake was, maar inmiddels is het tegendeel gebleken. Het succes tegen Saddam Hussein heeft korte tijd tot internationale overmoed geleid. De Golfoorlog veroorzaakte, vooral in Amerika, een nationale emotie die de "body bags' deed vergeten. Maar de gemiddelde VN-operatie kan wat dat betreft niet wedijveren met de Golfoorlog. Achttien doden in Somalië zijn voldoende om de nachtmerrie van Vietnam weer op te roepen. Clintons uitvallen kunnen niet verhullen hoe gering de armslag van de Amerikaanse president is geworden.