Derivaten: nieuw monster of zegen voor bankiers?

19 AUGUSTUS 1991, RED MONDAY. De rechtse coup in Rusland tegen Gorbatsjov stuurt een wereldwijde golf van paniek door de dealingrooms van banken en effectenkantoren.

De dollar schiet omhoog, aandelenkoersen duikelen naar beneden en de grondstoffenmarkt laat forse prijsbewegingen zien. Terwijl de gegijzelde Russische president in zijn datsja werkloos afwacht, kijken in Europa handelaren machteloos naar hun rondzwalkende "derivatenboek'. Indekken tegen dreigende verliezen is zinloos: de financiële markten staan gortdroog, niemand is bereid een transactie af te sluiten. ABN Amro verliest die ochtend in een klap een half miljoen gulden op valuta-opties, zo schrijft de bank later in een intern rapport. Wereldwijd verkeren andere banken in een soortgelijke positie.

De gebeurtenissen van Red Monday zijn vlug ten einde, de coup mislukt, en de rust op de financiële markten keert snel terug. Maar heel even tekent zich het nachtmerrie-scenario af waarin de bancaire wereld terecht kan komen bij een werkelijk ingrijpende politieke crisis. En financiële derivaten, zo vinden het Internationale Monetaire Fonds, de Bundesbank en de Bank voor Internationale Betalingen (BIB) zouden in die nachtmerrie een onaangename hoofdrol kunnen gaan spelen.

Sinds een paar jaar domineren financiële instrumenten als opties, swaps, termijncontracten en elke willekeurige combinatie en variant daarvan de internationale financiële markten. In 1986 werd duizend miljard dollar aan leningen, valuta's, aandelen of goederen bespeeld op de derivatenmarkt. Vorig jaar was dat bedrag vertienvoudigd, tot grote tevredenheid van bankiers, ondernemers en beleggers. De banken hebben een zeer lucratieve markt geschapen, ondernemers en beleggers hebben hun financiële flexibiliteit vergroot en kunnen elk denkbaar financiëel risico met derivaten afkopen, of aangaan.

Met afgeleide financiële produkten beschikken deelnemers aan de kapitaalmarkt over een nieuw laboratorium. Een aandeel Philips kan synthetisch worden vervaardigd, er zijn complexe derivaten die een miljardeninvestering in het buitenland in een keer van alle mogelijke valuta- rente- en grondstoffenrisico's verlossen. De ondernemer die vindt dat er te veel kortlopende schulden op zijn balans staan, kan met "swaps' zijn verplichtingen een geheel ander aanzien geven, zonder daadwerkelijk iets aan de schulden zelf te veranderen. Maar de onstuitbare groei van de markt, heeft de achterdocht gewekt van wetgevers en toezichthouders. Derivaten koppelen de koers van de Japanse yen aan de koers van Amerikaanse staatsleningen, prijsbewegingen in olie aan de rentestructuur in het Verenigd Koninkrijk. Derivaten verbinden de internationale financiële markten onlosmakelijk met elkaar. Negentig procent van alle transacties is internationaal of wordt in vreemde valuta's genoteerd. De Duitse Bundesbank wees gisteren juist die vervlechting aan als een factor die een internationale financiële crisis kan bevorderen. Gebeurtenissen hebben niet langer een geïsoleerd effect op een markt ergens ter wereld, maar sturen hun echo via alle dwarsverbaden de globe over. Is in alle stilte een nieuw monster geboren, of gewoon een nieuwe vorm van financiële bedrijvigheid?

Het hefboomeffect van derivaten - het geld wordt niet geïnvesteerd in de waarde van aandelen, leningen of valuta's maar alleen in de verandering van die waarde - maakt dat relatief weinig kapitaal nodig is om grote verschuivingen zonder kleerscheuren door te komen. Maar de andere kant van de medaille is dat die grote verschuivingen ook met in verhouding weinig kapitaal kunnen worden veroorzaakt. “De twee recente Europese valutacrises hadden zonder derivaten niet plaats kunnen vinden,” zegt een bankier.