VERDER IN PANIEK

Na Bosnië ontwikkelt Somalië zich tot een demonstratie-échec van de Verenigde Naties. Althans, de Verenigde Naties dragen formeel een groot deel van de verantwoordelijkheid maar in werkelijkheid is het Westen er niet in geslaagd, een land met hongersnood en politieke chaos in een enigszins bewoonbare samenleving te veranderen. Het Westen wordt aangevoerd door de Amerikanen, ook daar, en dus is dit fiasco de volgende faze in de afbraak van het Amerikaanse leiderschap. De Rangers, élitetroepen, zullen worden teruggeroepen zonder dat ze hebben gedaan wat élitetroepen moeten doen: winnen. Als de Rangers eenmaal weg zijn is het niet verantwoord, de soldaten van geringer vechtkaliber te laten blijven, en als die zijn vertrokken gaat de rest vanzelf. De Duitsers hebben al laten weten dat de missie van hun strijdkrachten ten einde loopt. De uittocht van het Westen is begonnen, en zo zal worden bewezen wat Somalië als onderneming van het begin af is geweest: een geval van humanitaire zelfoverschatting.

De mislukking heeft niet alleen gevolgen voor het land dat tehulp werd gesneld en dat, zoals Angola, binnenkort wel weer nagenoeg zal verdwijnen in de Afrikaanse chaos. In de Verenigde Staten zelf is de lust tot inmenging, na de Golfoorlog al gering, nog verder afgenomen. Haïti, een principiëel ander vraagstuk dan dat van Somalië, op een paar uur vliegen van Florida, in het verlengde van Cuba (dat binnenkort een veel groter probleem wordt), is een direkt Amerikaans belang. Niettemin groeit ook hier de weerstand tegen direkte gewapende interventie; zo sterk zelfs dat Bob Dole's pogingen om de bevoegdheid van de president tot het zenden van troepen overzee te beperkingen, een redelijke kans heeft gehad waarna dit amendement nu tot een "waarschuwend compromis' wordt verwerkt. De tijd van het 'Send in the Marines' is voorbij.

Men herinnert zich de oorsprong van het bewind waardoor Haïti nu wordt gekweld. Het hoort tot het type "autoritaire régimes' dat in de periode van Reagan werd beschouwd als beter dan regeringen van linkse signatuur, en tegelijkertijd als de beste garantie tegen het communisme. Generaal Cédras, de legercommandant en geen liefhebber van de democratie, is van zo'n "autoritair régime' de regelrechte erfgenaam, en geen briljant voorbeeld van "het gelijk van rechts'. Ook onder een blokkade - zeggen ter plaatse deskundigen - kan hij het wel een poosje uithouden; dat wil zeggen lang genoeg om in Washington het debat tussen interventionisten en niet-interventionisten tot grotere verwarring te brengen.

Zoals Haïti een concreet Amerikaans belang is - ontdaan van alle humanitaire overwegingen een strategisch, politiek, demografisch en economisch belang - zo is dat met Bosnië het geval voor de Europeanen. Van hartverscheurende toestanden en beestachtigheden, ook als die iedere avond op de televisie worden vertoond, kan men zich in de praktische politiek distantiëren. Meestal is er zelfs geen andere mogelijkheid, want noch onze macht noch onze bereidheid is groot genoeg om "er iets aan te doen.' Een vraagstuk wordt van nationaal belang als de natie er regelrecht nadeel van ondervindt door het op zijn beloop te laten.

Voor de Verenigde Staten is Haïti het vraagstuk van grootschalige armoede en chaos voor de deur. Met scheepsladingen zijn de Haïtianen dit jaar in Amerika aan land gegaan en de volgende scheepsladingen zijn door de kustwacht tegengehouden en teruggestuurd. Haïti zal van politiek en strategisch belang blijken als straks een eind komt aan het bewind van Castro. Hoe verschillend ook in plaatselijke omstandigheden, in het Caraïbisch gebied is alles aanwezig om na de ineenstorting van communistische en autoritaire systemen een chaos te veroorzaken die in omvang en wreedheid niet zal onderdoen voor de Joegoslavische.

Een chaos voor de deur die zich min of meer in quarantaine verder kan ontwikkelen heeft twee gevolgen. Het eerste bestaat uit de "fall-out'. Stromen vluchtelingen bereiken de streken waar ze orde en welvaart verwachten, maar voor de meesten is die niet beschikbaar. Een deel van deze volksverhuizing komt in de onderklasse terecht en daar weer een deel van in de onderwereld. Een chaos voor de deur deelt zich op den duur op een of andere manier mee aan de samenleving aan de andere kant van de deur. In dat verband is het bij voorbeeld interessant, te zien hoe hier in West-Europa een soort contra-kolonisatie tot stand komt, ondernomen door een vernieuwde mafia die de prostitutie, de autodiefstallen, de drugshandel en het wisselen en witwassen van geld heeft aangepakt op een manier die we in onze verzorgingsstaten niet gewend zijn.

Het andere, indirecte gevolg van een chaos die op zijn beloop wordt gelaten, is dat de kiezers hun leiders gaan wantrouwen. De aarzelingen en de catastrofe in Bosnië, het aanstaande échec in Somalië en de ouverture tot hetzelfde in Haïti hebben een cumulatief effect. De geloofwaardigheid van het democratisch leiderschap brokkelt af. Het leiderschap dat dit voelt, zoekt naar middelen om het vertrouwen te herstellen, maar die middelen - de krachtige, de besluitvaardigheid van een interventie - worden dan niet meer gewild. Daarvoor is het te laat. Het leiderschap gaat zwalken. Dat is een eufemisme voor paniek.

In Bosnië is het zwalken begonnen, in Somalië zijn de eerste symptomen van de paniek al zichtbaar, en in Haïti wijst nog niets erop dat een remedie is gevonden. Paniek kan niet worden bevroren: moet worden bedwongen of groeit bij gebrek aan remedie. Het belang van het Westen, realistisch gezien, is nu het bedwingen van zijn aankomende paniek.

    • H.J.A. Hofland