Honing, melk en uitgeperste bramen

Avetik. Regie: Don Askarian. Met: Alik Assatrian, Michael Stepanian, Karen Ganibekian, Geno Lechner. In: Amsterdam, Rialto; Utrecht, 't Hoogt.

Don Askarian, de sinds 1978 in Berlijnse ballingschap levende Armeense filmmaker, die vijf jaar geleden het raadselachtige portret van de monnik-musicoloog Komitas regisseerde, houdt er merkwaardige opvattingen op na. Tijdens het Filmfestival Rotterdam 1993 pareerde hij de voor de hand liggende vergelijking van een interviewer met het werk van Paradzjanov en Tarkovski met een woedende boutade. Beide door de Sovjet-autoriteiten vervolgde filmers noemt hij "door Moskou om mijn nek gelegde lijken', wier succes in het westen gefabriceerd zou zijn door de KGB,

Ook Askarians nieuwste film Avetik ademt fanatisme, mythologisch onderbouwde haat en vervolgingswaan. De Armeense hoofdpersoon Avetik, die in Berlijn zo dicht aan de spoorlijn woont dat zijn plantjes van de tafel trillen, krijgt in een sleutelscène van een waarzegster (gespeeld door Askarians producente Margarita Woskanian) een dolk aangereikt met de woorden: “Je bent een veel te goed mens, mijn broeder. Wanneer de moordenaar van onze vader je goedheid ziet, zal hij lachen en zeggen dat er zich onder deze Armeniërs geen enkele man meer bevindt.”

Op naar de Turken dus, op wier historische genocide onder de Armeniërs in 1915 deze passage natuurlijk duidt. In een reeks, soms prachtige, allegorische beelden wordt Askarians gedachtengoed mythisch gerechtvaardigd. Aan het begin rolt een hangende man uit een rol perkament als uit een cocon. We zien bij herhaling verschillende vloeistoffen (melk, honing, in de handpalm uitgeperste bramen) op de tepels van een naakte, slapende vrouw druppelen. Beekjes stromen, papier wappert in de wind en al dan niet naakte mensen nemen de merkwaardigste posities in, zoals een handstand achterstevoren op een rots.

Bij Paradzjanov wisten we ook niet wat die, ongetwijfeld diep in de geschiedenis van de Kaukasus gewortelde beelden precies betekenden, maar soms schemerde er een soort ironie door de plechtigheid. Gevreesd moet worden dat het Askarian ernst is, bloedige ernst.

Het valt niet te ontkennen dat Avetik een bijzonder soort film is. Het kost weinig moeite je eenvoudigweg te laten imponeren door Askarians exotische beeldenpracht en onorthodoxe furie. Misschien is het wel prettig dat we hem niet goed begrijpen. De wel verstaanbare uitspraken bevatten genoeg controleerbare paranoia om enige distantie en wantrouwen te ontwikkelen jegens de diepere betekenis van zijn mysteriespel.