Klein ABC van het Zuiden

AANKLOTEN In weinig woorden komt de ziel van de zuidelijke Nederlander beter tot uiting. Het vertegenwoordigt de Brabantse en Limburgse vergoeilijking van het kleine, alledaagse leed. Wie een nederlaag heeft geleden of een fout begaan, wie een stommiteit moet erkennen, beschermt zichzelf met: “Ach, we kloten maar wat aan”. Zie ook U. VAN AGT Eerste en enige Bourgondische premier van Nederland. Deed door zijn regeerstijl meer voor het imago van de zuidelijke Nederlanden dan de duurste reclamecampagne had kunnen bewerkstelligen. Of dit positief of negatief was is, ook binnen zijn eigen partij, nog altijd de vraag. Geeft tegenwoordig niettemin gezicht aan heel Europa, als ambassadeur in Washington. BERGEN OP ZOOM De lieflijkste van de steden in West-Brabant. Bekend van de Peperbus, de Markiezenhof maar vooral van het "dweilen', dat wil zeggen: zingend over de straat zwalken met carnaval.

BIER Licht alcoholische drank, tegenwoordig ook alcoholvrij te krijgen. Geeft zuiderlingen, mits alcoholhoudend, onvermoede courage en scherpe tong in hun teweerstelling tegen vermeende Randstedelijke suprematie. In Brabant en Limburg zijn relatief de meeste cafés: Maastricht heeft een tappunt voor elke driehonderd inwoners.

BROKX Gerrit. Geboren in het Brabantse Oosterhout, thans burgemeester van Tilburg. Toonde zich als staatssecretaris van volkshuisvesting (van 1977 tot eind 1986 met een korte onderbreking) trots op zijn imago van ritselaar en regelaar in de politiek. Botste daardoor met calvinistische CDA'ers, waardoor hij zijn ambt in 1986 voortijdig moest neerleggen.

BREDA Oude garnizoenstad, nog steeds soldatesk van karakter door de jaarlijkse taptoe en Koninklijke Militaire Academie. Stad voor echte mannen, waar leven op singels en in parken zich in marstempo voltrekt. Meest koningsgezinde stad van het Zuiden sinds Willem de Zwijger er logeerde en Maurits er de Spanjaarden per turfschip versloeg. Zou onder de huidige daadkrachtige burgemeester, oud-minister Ed Nijpels, het liefst een mini-provincie willen worden. Maar daar ziet de commissaris der koningin niets in.

CYCLISME Beneden de Moerdijk heet een wielrenner een coureur. Een coureur beoefent de sport die Brabant en Limburg bindt ten opzichte van de rest van Nederland: het cyclisme. Weliswaar waren de grootste coureurs van de laatste decennia (Zoetemelk, Raas, Knetemann, Kuiper) geen autochtone zuiderlingen, de meesten vestigden zich er wel en konden in Brabant en Limburg rekenen op hun meest hartstochtelijke supporters. Zie ook W.

DEN BOSCH Voluit: 's-Hertogenbosch, hoofdstad van Brabant. Eén groot Grand Café. Herenstad met grandeur, die door toeval is ontkomen aan sloop- en bouwwoede van de jaren zestig. Plein heet er Parade, Schouwburg heet Casino. De onstuitbare neiging tot overdrijving blijkt ook uit de overdaad van de St. Jan en uit de calorierijkdom van de Bossche bol. Sinds het gemeentelijk nutsbedrijf voor 250 miljoen van de hand werd gedaan presenteren B en W zich als de Raad van commissarissen van de NV Den Bosch, een solvabele onderneming met een goede reservepositie.

EPZ Het Electriciteits Produktiebedrijf Zuid-Nederland, verantwoordelijk voor een van Europa's meest innovatieve projecten voor de opwekking van elektriciteit. In Buggenum, Limburg, wordt momenteel de laatste hand gelegd aan een centrale die stroom opwekt via de techniek van kolenvergassing. Kolen worden daarmee relatief milieuvriendelijk aangewend - een late erkenning van een oud Limburgs sentiment. De centrale is een experiment. Als het slaagt kan kolenvergassing in de toekomst een serieus alternatief worden voor kernenergie.

EINDHOVEN Grootste dorp van Brabant, ook wel Lichtstad genoemd. Kreeg al in 1232 stadsrechten, maar verkwanselde verleden voor de welvaart van Philips. Koesterde zich in het paternalisme van de onderneming, wat leidde tot grenzenloze grijsheid en gemakzucht. Leeft merkbaar op sinds Philips zich afkeert van de bakermat, vechtend voor zijn voortbestaan.

FOSFAAT Eenvoudige zoutverbinding die niet alleen in waspoeder maar ook in dierlijke mest zit. In overmaat aanwezig op de arme Brabantse en Noordlimburgse zandgronden, die daardoor fosfaatverzadigd heten. Werd het geursymbool voor de ontketening uit de erremoej' van de voormalige keuterboertjes; staat tegenwoordig echter steeds meer in een kwade reuk.

FRIET Ook frites of frietje. Wat men boven de Moerdijk patat noemt. In Brabant en Limburg is de variant van zelf geschilde, verse aardappelen aanzienlijk beter verkrijgbaar, evenals een verpakking in puntzak of kartonnen bakje. Cafétariahouders hebben bovendien de neiging de bijbehorende sauzen in ruimere hoeveelheden toe te dienen. In de meeste gemeenten hanteren ze kartel-afspraken, waardoor afwijkingen per dorp of stad zelden waarneembaar zijn.

G (CH) Als harde g evenals de ch in zwang bij Noord-Nederlanders, maar ook bij zuiderlingen die bang zijn dat ze anders niet voor vol worden aangezien; vooral populair bij uit het Zuiden stammende radio-en tv-journalisten. Leidt vaak tot opmerkelijke, meestal lachwekkende en soms zelfs onsmakelijke effecten. Wanneer Roermondenaar Pierre Huyskens in een radioreclame bier aanprijst "recht uit het hart van Maastricht' klinkt het als een zware roker die sputum ophoest.

HEERLEN Dorp dat door de mijnindustrie uit zijn voegen is gebarsten. Smeltkroes van vele nationaliteiten, waaraan het zijn voertaal het mijn-Hollands of (plaatselijk) "koel-Hollendsj' te danken heeft. Dit taaltje werd gebruikt door de eenvoudiger zielen als middel om zich enige status te verschaffen ten opzichte van de boven hen gestelde en meestal uit het Westen afkomstige mijndirecteuren en mijningenieurs. De Heerlense publicist en politicus Nic Tummers introduceerde de term "carboonkolonisatie'.

HEIMWEE Vooral Limburgers zijn met geen tien paarden van hun plek te krijgen. Van Cadier naar Keer verhuis je niet, je emigreert. Een onderwijzer uit Waubach die drie straten verder ging wonen barstte van het heimwee: “Mijn hele leven heb ik tegen een ui 'un' gezegd en nu moet ik ineens 'unneg' zeggen.” De universiteit in Maastricht klaagt dat Limburgse studenten liever thuis blijven dan een stageplaats of een baan voorbij Roermond te zoeken.

HELMOND Meest onherbergzame stad van Brabant. Straten dragen er namen als Oeral en Karpaten. Ziet er uit als rampgebied. Elke poging de stad nieuw leven in te blazen, eindigt in onttakeling en tegenspoed. Geen stad om meteen verliefd op te worden, maar kom haar bij de Helmonder niet te na want dan zal je ervan lusten.

HOUBEN Dynastie van zuidelijke bestuurders. Zachtaardige, gedistingeerde, uiterst deftig pratende heren met wie men moeilijk ruzie kan krijgen. Dat lukte alleen straatvechter burgemeester Gerrit Brokx toen hij zich er over beklaagde dat commissaris Frank Houben herhaaldelijk niet inging op Tilburgse uitnodigingen voor festiviteiten ter stede. De Houbens besturen respectievelijk de mooiste stad (Maastricht) en de mooiste provincie (Brabant) van Nederland. Hebben een broer in diplomatieke dienst in de mooiste stad van de wereld (Rome). Goede smaak kan hen werkelijk niet worden ontzegd.

INGELBEWAORDER Maastrichts voor engelbewaarder, onmisbaar hemelfiguur voor op zonden beluste lieden. Ander woord voor geweten dat volgens de grondlegger van het CDA Piet Steenkamp bij katholieke zuiderlingen minder goed gevormd zou zijn omdat ze de biecht hebben die hen van smetten vrijmaakt.

JETTEN Jan. Enigermate brutale Amsterdammer. Voormalig leider van de FNV in Brabant, nu zelfstandig ondernemer gespecialiseerd in interimmanagement. Sindsdien is het een stuk stiller geworden in de provincie. Dichtte Van Agt in diens periode van commissaris der koningin Zonnekoningneigingen toe en noemde hem een geniale gluiper.

JEKER Maastrichtse stadsrivier. Ongeveer het enige wat permanent droogligt in die stad.

KALKSTEEN Beter bekend als mergel, helpt uitgemergelde landbouwgrond er weer bovenop en dient als grondstof voor de cementfabricage. De Eerste Nederlandse Cement Industrie, die - de naam zegt het al - eerst in Belgische en tegenwoordig in Duitse handen is, zal waarschijnlijk ook de laatste zijn. Haar bulldozers hebben een groot stuk van de Sint Pietersberg mogen opeten. Nu de bodem in zicht is, nadert ook het einde van het nationale portlandcement. Het enige alternatief, het Plateau van Margraten, is tot verboden terrein verklaard.

KERKRADE Muzikaal stadje in de voormalige Mijnstreek waar men zelfs de záchte 'g' niet kent. Men gebruikt liever een "j': “Kirchrao, 't sjunste óp de welt wat d'r Herjod had jemaad”.

KREMERS Dr. J., ook wel Sjeng. Voormalig commissaris der koningin in Limburg. Nu prominent aanwezig in de geld- en beleggingswereld. Psycholoog die de Limburgse ziel omkneedde tot meer zelfbewustheid. Als vriend van oud-premier A.A.M. (Dries) Van Agt mocht hij formateur worden. Maar geen premier.

LATIJNHOUWERS Ir. A.. Bescheiden doch standvastig leider van de katholieke Brabantse boeren. Naar het Bossche liedje daarom ook wel aan te duiden met d'n urste boer d'n beste. Voor intimi onze'n Ad. Gelukkig gehuwd met een Maastrichtse als bewijs dat de beide zuidelijke provincies het goed met elkaar kunnen vinden. Vaak getipt als minister van Landbouw. Kan evenwel de (nest)geur van zijn eigen Brabant maar moeilijk missen.

LANTERFANTEN Aan openlijke luiheid wordt door de traditionele zuiderling een zekere waardering toegekend. Wie geslaagd is in het leven heeft er recht op van tijd tot tijd te lanterfanten, dat is: niet veel uitvoeren en daar rond voor uitkomen. Het begrip verliest echter zijn positieve klank zodra het verschijnsel zich structureel voordoet. Dan is een lanterfanter een luiwammes of, in zuidelijk vocabulaire: een lamzak. MAASTRICHT Middelpunt van de wereld. De 120.000 Maastrichtenaren wisten dat al lang, de rest van de aardbewoners heeft dat pas in 1991 ontdekt. Bewoners voelen zich al in een vreemd land als zij de Maas oversteken naar Wijck. Komst van de universiteit heeft muren geslecht, maar het gevoel van de vestingstad blijft: de toegang is moeilijk voor mensen van buiten, de mensen van binnen voelen zich onaantastbaar.

MIELJAAR Ook wel miljaar of met het voorvoegsel van de Almachtige, specifieke Maastrichtse vloek, die niet als godlasterijk wordt ervaren en derhalve als stopwoordje is opgenomen in het dagelijks taalgebruik. Ook gebruikt in: "Miljaar de moer euver' (miljaar de muur over).

NCB De Noordbrabantse Christelijke Boerenbond is in het vrije Brabantse spel der maatschappelijke krachten een van de partijen met de grootste informele invloed. De bond vertegenwoordigt zo'n 25.000 boeren en tuinders en is daarmee een van de belangrijkste pressiegroepen tegen aanscherpingen van milieubeleid die het belang van de landbouw schaden. De banden met de politiek zijn formeel doorgesneden maar nog in 1989 bleek dat de NCB zo'n 100.000 gulden aan de verkiezingscampagne van het CDA toezegde, hoewel de reglementen van de partij dat verboden. Vanuit het Brabantse CDA wordt er nog altijd op toegezien dat één van de zuidelijke Tweede-Kamerleden een band met de NCB heeft. Dat gold voor de latere minister van landbouw Braks toen deze in 1977 tot het parlement toetrad, dat geldt momenteel voor R. Roosen-van Pelt, echtgenote van een agrariër te Schaijk, en Tweede-Kamerlid sinds 1986. Zie F.

OSS Industriestad, bekend van stakingen en legendarische vechtpartijen. Bolwerk van de Socialistische Partij. Dankt faam voornamelijk aan "Osse afaire', die in jaren dertig tot aftreden leidde van minister van justitie. Joodse fabrikantenfamilie Zwanenburg - van de worst - werd beschuldigd van ontucht met vrouwelijke werkneemsters, waar NSB in Volk en Vaderland gretig van berichtte. Toen bleek dat ook plaatselijke pastoors hun handen niet thuis hadden gehouden, werd onderzoek gestaakt op last van hogerhand.

PHILIPS In Hilversum vroeger schijnheilig "die lampenfabrikant uit het zuiden van het land' genoemd. Mag tegenwordig met naam en toenaam op de aftiteling. Ontwikkelde zich in driekwart eeuw tot megalomane multinational en staat in de staat. Verlamd door bureaucratie. Doet onder Jan Timmer zijn best weer een bedrijf te worden. De staat moet hetzelfde doen, volgens Timmer.

PSV. Zie PHILIPS.

POTAOSIE Brabants voor opgewarmde gestampte pot. Voormalig favoriet volksvoedsel met een kuiltje in het midden vol met jus van uitgebakken spek. Ook: een hertrouwde weduwe.

QUAY Jan de. De eerste naoorlogse commissaris van de koningin in Brabant. Geboren in Den Bosch (1901), gestorven in Beers (1985). KVP'er die tijdens de Tweede Wereldoorlog de omstreden Nederlandse Unie mee-oprichtte, een politieke beweging die de Duitse bezetting als feit wilde aanvaarden. Was van 1959 tot 1963 minister-president van een coalitie van confessionelen en liberalen. Was niet gelukkig, zo bleek uit zijn dagboekaantekeningen.

ROMMEDOE (van 'remous doux'- zacht roersel) of Limburgse stinkkaas wordt in verband met listeria-risico niet meer in Nederland gemaakt, wel nog volop in de Belgische Voerstreek. Kaas krijgt tijdens rijping een oranje korstje dat een sterke reuk verspreidt. Eigenaar Tom Miesen van het enige kaasrestaurant in Nederland, Bon Goût in Maastricht, adviseert rommedoe van de Aubeloise uit Aubel, zacht of pikant, afhankelijk van het moment van de dag. Liefhebbers eten dagelijks 'Herfke sjroep': zuur roggebrood met een laagje appelstroop (ook uit Aubel) en een dikke laag rommedoe uit Herve.

R-K KERK Ondanks haar neergang is de rooms-katholieke kerk nog altijd dominant aanwezig in de zuidelijke samenleving. Niet zozeer als normstellend gezagsapparaat, wel als smeermiddel van de maatschappij: in dagen van verdriet of feest vervullen rooms-katholieke symbolen en ceremoniëlen een grote rol. De leer kwijnt weg - de katholieke cultuur is evenwel springlevend.

SITTARD Geboortestad van Toon Hermans, kreeg zoveel spijt van de sloop van het karaketristiek stadhuis dat het er nu ter gelegenheid van 750 jaar stad een bordkartonnen kopie voor in de plaats heeft gezet.

TANS Sjeng. Limburgse doorbraak-socialist, die zich in 1946 bij de PvdA aansloot en lange tijd een eenzame strijd voor de verbreiding van het socialistische gedachtengoed in het zuiden voerde. Weigerde in 1954, het jaar van het bisschoppelijk Mandement, als leraar van een katholieke school zijn PvdA-lidmaatschap op te zeggen. Werd nog in datzelfde jaar Tweede-Kamerlid, en was tijdens de opkomst van Nieuw Links, eind jaren zestig, landelijk voorzitter van de PvdA. Werd uiteindelijk beloond met de Gouden Medaille van Limburg - de hoogste provinciale onderscheiding. Overleed in maart van dit jaar.

TOEPEN Geliefd kaartspel onder de grote rivieren, bij voorkeur in café beoefend. Gaat gepaard met veel geklop en gevloek. Ook geschikt voor motorisch minder begaafden, omdat maar vier kaarten tegelijk in de hand gehouden hoeven worden. Spel voor goddeloze branieschoppers. In tegenstelling tot een ander kaartspel, het rikken, dat meer hersens, vingervlugheid en ook godsvrucht vergt. Vroeger vooral gespeeld in patronaatsgebouwen, tegenwoordig in wijkhuizen, onder toezicht van een maatschappelijk werker.

UDENHOUT Dorpje van een kleine tienduizend inwoners nabij Tilburg. Geboorteplaats van cultuurfilosoof C.W.M. Verhoeven, winnaar van de PC Hooft-prijs in 1978, een essayist die het individu en de maatschappij beschouwt vanuit de cultuur van de klassieke oudheid. Verhoeven is eveneens degene die het woord “aankloten” als typerend voor de zuidelijke ziel presenteerde. Zie ook A.

VASTENAVOND Beter bekend als carnaval. Traditioneel werd dit "feest van zotheid' gevierd op de avond voorafgaand aan het vasten, een veertig-daagse periode van onthouding als voorbereiding op Pasen. Inmiddels wordt het vasten alleen nog door een kleine groep "fijne' katholieken nageleefd. Carnaval groeide uit tot een industrie. Het feest beloopt tegenwoordig minimaal vier dagen en is toenemend aan cultuurkritiek onderhevig. De traditie zou te veel plaatsmaken voor commercie. Het is kritiek van een relatief kleine groep: het overgrote deel van Brabant en Limburg beschouwt het carnaval als een alibi voor dagenlang vertier met drank en lollige liedjes. Volstrekt eensgezind is men echter in de afkeer van noordelingen, die dan nogal eens liederlijk optreden in het zuiden.

VENLO betekent 'hoogte in het veen'. Eeuwenlang een ferm vestingstadje, maar nu bezet door winkelende Duitsers: 80.000 per week die 300 miljoen mark per jaar besteden. Om de overlast van het drugstoerisme te beperken wil de Venlose korpschef verlaten douanehokjes aan de grens verbouwen tot hasjwinkeltjes. De beste carnavalsliedjes komen uit Venlo, evenals de ijverigste voetballer die het Nederlands elftal ooit gekend heeft: wijlen Jan Klaassens.

WEERT Johnny Hoes, de Selvera's, reebruine ogen, vlaai. Roept sinds de nieuwe autoweg ver buiten de bebouwde kom klaar kwam vanaf een manshoog bord: “Laat Weert niet rechts liggen”. Bij Weert ligt ook de meststankgrens.

WIERTZ Frans, bisschop van Roermond als opvolger van dr. J.M. Gijsen. Gemoedelijk, sterk Kerkraads accent. Wars van ceremonieel. Heeft een nichtje van zes dat tijdens zijn wijding in Roermond met een Hollands accent een liedje zong over de H. Geest. Heer-oom merkte op dat het gezongene best waar kon zijn, al klonk het dan niet Limburgs.

WINNEN Peter. De eerste - en voorlopig laatste - Limburgse winnaar van een Tour de France-etappe naar l'Alpe d'Huez. Nota bene tweemaal. Abonnee van NRC Handelsblad. Een coureur die in veel opzichten met de zuidelijke traditie van het cyclisme brak. Geen uitblinker in kermiskoersen, geen man van het vaste coureurs-vocubalaire. Liefhebber van Maarten 't Hart, en inmiddels - nu zijn wielerleven is afgesloten - student aan een kunstacademie. Zie C.

XAVERIUS ook wel Xavier, in het katholieke Zuiden gebruikte voornaam, voornamelijk in de hogere, intellectuele kringen; genoemd naar de H. Franciscus van Xaverius, niet te verwarren met Franciscus van Assisi of met Franciscus van Sales.

YSSELSTEYN Dorp bij Venray waar zoveel varkens worden gehouden, dat het natuurgebied de Rouwkuilen er geheel aan ten onder ging. Als rampgebied derhalve nu van wetenschappelijk belang.

ZELFHAAT Een veelvuldig aan zuiderlingen toegeschreven karaktertrek, die in dit verband ontkend kan worden noch weersproken mag blijven. In hun relaties met noordelijke Nederlanders is voor Brabanders en Limburgers, herkenbaar als ze zijn aan hun kwetsbare zachte g, de houding van ondergeschiktheid hoogst gebruikelijk. Tegelijk kennen ze hun trots, afgeschermd door flexibileit in persoonlijke contacten, die hun gelegenheid geeft zich voortdurend de meerdere te voelen. Dè zuiderling bestaat niet. De zelfhaat van de zuiderling evenmin. Toch hebben veel zuiderlingen voeling met het begrip zelfhaat, voortkomend uit een idee van minderwaardigheid. Soms is het spel, soms is het werkelijkheid.