"Wij speculeren niet met patiënten over hun vorige levens'

Veel reguliere artsen kijken sceptisch aan tegen de antroposofische geneeskunde. Maar hoe wordt die geneeskunde nu in de praktijk gebracht? Hoe ervaren de patiënten hun behandeling en hoe denken hun antroposofische artsen erover? Een bezoek aan twee antroposofische klinieken, waarvan er een op dit moment in moeilijkheden verkeert. "De gezamenlijke maaltijden, de kleuren, de sfeer. Ik vond het net de duurste jeugdherberg van Nederland.'

Op een bosterrein tussen Bilthoven en Lage Vuursche staan de gebouwen van het failliete ziekenhuis Berg en Bosch. Het dorpspleintje aan het eind van de toegangsweg is echter niet verlaten. Links van het voormalige kloosterkerkje aan het plein lopen patiënten in en uit bij de polikliniek van de antroposofische Willem Zeylmans van Emmichoven Kliniek. Rechts, in het grote hoofdgebouw van Berg en Bosch, is het stiller. Maar in een zijvleugel heeft de Zeylmanskliniek een opname-afdeling met 30 bedden voor interne geneeskunde en in een verre linkervleugel een kinderafdeling met 15 bedden.

Aan het eind van de lege donkere gang van het hoofdgebouw valt achter een blankhouten deur helder daglicht op witte muren, geel marmoleum en licht houten meubilair. In een ingrijpend verbouwde vleugel is sinds juli 1991 de Bernard Lievegoedkliniek gevestigd, een antroposofisch psychiatrische kliniek met 24 opname- en 8 dagbehandelingsplaatsen. De verblijfruimten hebben openslaande deuren naar het terras en de tuin. Aan de tuin grenst bijna 50 hectaren bos, met ergens een kloostertuin waarin geneeskrachtige planten groeien die in de antroposofische geneeskunde worden gebruikt. Alleen om de tuin van de gesloten afdeling van de psychiatrische kliniek staat een hoog hek.

De Zeylmans- en de Lievegoedkliniek zijn de enige antroposofische klinieken in hun soort in Nederland. De ziektekostenverzekeraars betalen de behandeling. De ziekenhuiserkenning van het ministerie van WVC bepaalt dat beide klinieken een landelijke functie moeten hebben. Beide klinieken vallen daarmee binnen de reguliere gezondheidszorg, net zoals katholieke en protestantse klinieken. De ideeën die Rudolf Steiner (1861-1925), grondlegger van de antroposofie, samen met de Nederlandse arts Ita Wegman formuleerde als ""verruiming van de normale geneeskunde'' worden echter tot de alternatieve geneeskunde gerekend. Een discussie tussen voor- en tegenstanders spitst zich meestal toe op de vraag in hoeverre de patiënt zelf verantwoordelijk is voor zijn ziekte en of de effectiviteit van de therapieen wel bewezen is. Dit artikel gaat in niet op deze discussie, maar op de dagelijkse praktijk in de kliniek.

i Geen elitekliniek

De patiënten voor beide klinieken komen uit het hele land, maar de Lievegoedkliniek draait ook mee in de regionale crisisopvang. Psychiater M.J.B. van Gerven: ""Wij vinden het belangrijk om contact met de reguliere psychiatrie te hebben. Als we voornamelijk patiënten zouden betrekken van antroposofische huisartsen, dan zou ons terecht het verwijt kunnen worden gemaakt dat we een elitekliniek zijn, een kliniek die alleen de krenten uit de pap pikt.''

Ook de Zeylmanskliniek krijgt patiënten uit het hele land, vaak met ingewikkelde problemen. Internist K.J. Tusenius: ""Voor een eenvoudig medisch probleem kom je immers niet helemaal uit Groningen naar Bilthoven. Het gaat vaak om ernstig zieke mensen of mensen met chronische klachten: mensen met kanker, met ernstige luchtwegproblematiek, met gewrichtsaandoeningen. We krijgen ook kinderen met chronische aandoeningen.''

Tusenius is gespecialiseerd in de behandeling van kanker. Regelmatig krijgt hij kankerpatiënten die in andere ziekenhuizen een ingrijpende behandeling kregen voorgesteld die zij niet wilden accepteren. ""Tot hun verbazing horen sommige patiënten ons de loftrompet steken over opereren of chemotherapie. Maar dan wel binnen een bredere aanpak, waarin aandacht is voor de betekenis die de ziekte voor de patiënt heeft. Wanneer aarzelingen serieus worden genomen accepteert een patiënt vrijwel altijd zeer onaangename behandelingen.''

""Bij de ondersteunende therapieen die we bij kanker voorschrijven hebben we vooral veel ervaring opgedaan met een van de maretak afgeleid geneesmiddel, waarvan in het laboratorium, bij proefdieren en mensen, een afweerverhogende werking is aangetoond. Het lukt hierbij in een aantal gevallen de tumorziekte nog enigszins af te remmen, ook wanneer de reguliere geneeskunde geen behandelingsmogelijkheden meer heeft. Niet zelden gaat de kwaliteit van leven van de patiënt vooruit.

""Wij krijgen hier ook patiënten die zich verzetten tegen reguliere gezondheidszorg en een onrealistisch vertrouwen hebben in alternatieve behandelingen. Zulke patiënten denken soms dat we ze er in de bossen met wat kruidenthee weer bovenop helpen. Als antroposofisch arts sta je in het spanningsveld tussen de reguliere en de antroposofische aanpak.

""Een categorie patiënten waar we, net als veel andere collega's, grote moeite mee hebben zijn de shoppers, mensen die al drie ziekenhuizen en vijf specialisten achter zich hebben en alle oorzaken van hun klachten buiten zichzelf leggen. Je probeert deze mensen te confronteren met hun heilloze opstelling. Tenslotte zien wij hier regelmatig patiënten die al allerlei dokters aan hun lijf hebben zien zwoegen en die nu zelf ook wel eens mee willen doen. Dat proberen we hier te stimuleren.''

Reuma

Mevrouw A. van der Werf kreeg in 1974 reuma. Ze was op dat moment hoofd van een gezinsvervangend tehuis in Bennekom. ""Ik werkte onstuimig hard. Ik had het naar mijn zin, maar toen de reuma steeds erger werd, kreeg ik het gevoel dat ik mijn eigen lijf verwaarloosde. Afgemeten naar de ernst van mijn reuma heb ik toch nog vrij lang door kunnen werken.''

Sinds 1986 zit mevrouw Van der Werf in de WAO. Tot 1987 is zij in een algemeen ziekenhuis behandeld. ""Ik had een aardige reumatoloog, maar hij keek vooral naar de reuma. Na een tijdje informeerde ik bij hem hoe hij tegenover alternatieve therapieën stond. "Ik ben daar niet zo voor,' zei hij, "er kan maar één kapitein op een schip zijn.' Hij bedoelde zichzelf. Maar ik zei: "Dat ben ik.' Het hele scala van alternatieve therapieën en reguliere behandelingen heb ik gehad. Maar hoe harder ik probeerde mijn reuma in een hoek te gooien, hoe erger het werd.''

Nadat haar reumatoloog in 1987 was overleden vroeg Van der Werf om een kennismakingsgesprek bij de Zeylmanskliniek. ""Ik kwam bij de reumatoloog Ehrlich terecht. Na afloop zei ik dat ik wel poliklinisch bij hem in behandeling wilde, maar hij drong aan op een opname. Lichamelijk was ik daar hard aan toe. Ik ben toen in de kliniek gaan kijken. Al die zieke mensen! Ik dacht: ik heb een kwaal, maar ik ben niet ziek. De gezamenlijke maaltijden, de kleuren, de sfeer. Ik vond het net de duurste jeugdherberg van Nederland.

""Uiteindelijk ben ik toch gegaan. Ik ben er drie maanden gebleven. Ik was verbaasd dat er zo sterk in details werd getreden. Je persoonlijke geschiedenis heeft veel aandacht. Ik ervaar dat ze antroposofische therapieën geven om je eigen kracht terug te vinden en om de reguliere medicijnen beter aan te kunnen. Naast de reguliere medicijnen kreeg ik pakkingen met etherische oliën, baden en ritmische massage. Ik ging weer voelen dat ik een lijf had en niet alleen maar belemmeringen. Ik ben daar gaan schilderen - op voorschrift met natte verven - en doe dat nu nog elke week. Ik kreeg er euritmie. Ik deed daar eerst wat lacherig over: bewegen met mijn stijve gewrichten. Maar ik ben ermee doorgegaan en heb zelf hier in het dorp een euritmiegroep opgericht.

""In de Zeylmanskliniek hebben ze me allereerst duidelijk gemaakt dat een reumapatiënt geen wonderen moet verwachten. Na al die jaren van ziekte ging ik er nog steeds vanuit dat ik de reuma er onder zou krijgen. Ik had altijd een fijn leven, een boeiende baan. Alleen die reuma zat me dwars. Ik wist dat ik er in theorie nooit vanaf zou komen, maar als je iemand bent die de neiging heeft het leven te beheersen, dan blijft dat theorie. Ik was op een gegeven moment alleen nog maar kop. In de Zeylmanskliniek kreeg ik het idee dat de reuma met mijn persoon te maken had.''

Pech onderweg

Tusenius: ""Ziekte is voor antroposofisch werkende artsen geen pech onderweg. Ziekte heeft met jezelf te maken. Een antroposofische arts kijkt daarom ook naar de levensloop en de geaardheid - de constitutie - van de patiënt. Ik schrijf ook wel antibiotica voor tegen infecties, maar het routinematig voorschrijven ervan gaat voorbij aan de signaalfunctie die ziekte kan hebben.

""De antroposofie ziet de mens als een wezen in ontwikkeling. Door sociale, psychische en lichamelijke tegenslagen kan iemand zich ontwikkelen, als de betrokkene er tenminste actief mee bezig gaat. Arts en verpleging kunnen de patiënt bij zijn ziekte betrekken door naast een reguliere behandelvorm een therapie voor te schrijven die een appel doet aan lichaamseigen, "natuurlijke' genezingsprocessen. Als mogelijkheden hebben we antroposofische medicijnen, diëten of kunstzinnige therapieën, bewegingstherapieen, massage, of wikkels met doeken in combinatie met oliën, zalven en warmte. Verder vinden we een warme, steunende houding van behandelaars en verpleging van groot belang. Er is ruimte voor vragen van de patiënt en we proberen ons ziekenhuis geen kille kliniek te laten zijn.

""De antroposofische behandelaar gaat er vanuit dat bij ziekte de stevige greep op het eigen leven wat verloren is geraakt. Dat betekent dat we veel aandacht hebben voor de wisselwerking tussen fysieke en psychische afwijkingen. Lichaam, ziel en hogere geestelijke functies moeten alledrie actief zijn voor je een volledig functionerend en genezen mens bent.''

Zielegebied

Reumapatiënte Van der Werf: ""Ik ben blij dat door de behandeling in de Zeylmanskliniek het zielegebied is aangesproken. Door de behandeling kom je bij je kern terecht. Je komt dichterbij wat echt belangrijk is. Vanuit de rust die ik daarmee heb gekregen kon ik weer tot activiteiten komen.

""Mijn oude werk en oude verantwoordelijkheden zou ik niet meer aankunnen, hoewel ik me sinds drie jaar prima voel. Een rolstoel en aanpassingen in mijn huis heb ik niet meer nodig. De laatste twee jaar ben ik erg actief in patientengroepen en binnen het Therapeuticum in Wageningen. Ik ben opnieuw tot een zinvol bestaan gekomen.

""Vroeger was ziekte iets dat ik kwijt moest en wilde ontwijken. Nu zie ik het als een vorm van ontwikkeling. Ziekte is voor mij een hele intensieve vorm van leven. Ik heb geen reuma gekregen door eigen schuld. Ik heb door mijn constitutie een aanleg voor reuma. Toen ik eenmaal reuma had is het door gaan sukkelen omdat ik er niet goed mee om ging. Op een gegeven moment heb ik gemerkt dat je met zo'n chronische ziekte iets kunt. Nee, ik weet niet of ik er ook zo over gesproken had als ik nu stijf van de reuma in een rolstoel tegenover u had gezeten. Uiteindelijk is de dood de ultieme vorm van beter worden. Ik geloof niet dat ik antroposoof ben, maar ik weet niet precies wanneer je dat wel bent.''

Reïncarnatie

De antroposofie postuleert dat reïncarnatie bestaat en dat veel van een mens wordt bepaald door constitutie. Een psychiater krijgt in de helft van de gevallen patiënten die door een trauma beschadigd zijn geraakt, niet door aanleg of constitutie. Gedachten over belevenissen in vorige levens zijn moeilijk onderscheidbaar van psychotische waanideeën.

Psychiater Van Gerven van de Lievegoedkliniek: ""Het is waar dat de antroposofische psychiatrie heel sterk steunt op een Middeneuropese, Duitse beweging die historisch gezien sterk de nadruk legt op geaardheid. Nederlandse antroposofische psychiaters hebben veel aandacht voor de rol van trauma's als oorzaak voor psychiatrische aandoeningen.

""Aspecten van de antroposofie bespreek ik niet expliciet met de patiënten. Je praat tijdens therapieen over dit leven; ik speculeer niet over wat patiënten in hun vorige leven hebben gedaan waardoor ze nu eczeem hebben of een psychiatrische stoornis. Ik ga ook niet in op hun ideeën over wat ze in een vorig leven hebben meegemaakt. Steeds meer patiënten vertellen over ervaringen uit vroegere levens. Die verhalen kunnen waar zijn of niet, maar ik geloof ze niet zolang ik ze niet zelf kan onderzoeken.''

Zoals gezegd draait de Lievegoedkliniek mee in de crisisopvang en dus komen er patiënten die al vaker in andere psychiatrische klinieken zijn opgenomen. Van Gerven: ""Heel zelden gebeurt het wel dat een crisispatiënt zo snel mogelijk weer weg wil omdat hier in de gemeenschappelijke ruimte geen tv staat en geen biljarttafel. Voor de meesten is het echter een verademing. De rust. De aandacht.

""De verpleging is gebaseerd op één principe. Zij is niet alleen gespreksmatig of medicinaal, maar ook lichamelijk gericht. Tegen slapeloosheid geven we niet meteen een slaapmiddel, maar een voetmassage met lavendelolie of koperzalf. Er is een verband tussen koude voeten en je denkactiviteit. Als je voeten warm zijn kun je je denkprocessen beter stopzetten en inslapen.

""In 1992 hadden we 190 opnamen. Dat aantal willen we handhaven en daarom houden we strikt de hand aan onze opnameduur van 6 weken. In die tijd kunnen we iets betekenen voor patiënten met niet al te zware problematiek die voor eerst het wordenopgenomen. Daarnaast kunnen we mensen uit de chronische groep een tijdje behandelen, waarbij de doelstelling beperkt is. Van genezing is voor die groep natuurlijk geen sprake, maar dat is voor de hele psychiatrie een groot woord. We zijn wat dat betreft niet hoogmoedig.

""Je doet iets aan de kwaliteit van het bestaan. We geven niet alleen een pilletje maar doen wat aanvullends met ons arsenaal antroposofische therapieën. Soms komen er door onze kunstzinnige therapieën onvermoede eigenschappen naar boven. Vorig jaar hadden we hier een psychoticus die bij zijn afscheid een Mozartaria zong.''

De huid als grens

Marjan van der Grinten ging in januari 1992 in Amsterdam naar een antroposofische huidarts omdat ze weer onder het eczeem zat. ""Eigenlijk direct vanaf mijn geboorte ben ik vaak en zwaar behandeld voor mijn astma en eczeem. Na mijn pubertijd, toen ik zelf ging kiezen, heb ik het hele alternatieve circuit bewandeld: acupunctuur, homeopathie, rebirthing, co-counseling. Ik was nog bezig met Gestalttherapie toen ik bij een antroposofisch dermatoloog kwam. Hij adviseerde meteen opname, maar ik was er niet aan toe. Ik kreeg toen een jaar normale reguliere hormoontherapie. Eigenlijk denk ik achteraf dat hij wachtte tot ik instortte. Uiteindelijk ben ik gezwicht.

""De eerste dag in de Zeylmanskliniek hoorde ik al dat mensen met eczeem vaak weinig interne structuur hebben. Tijdens de opname zouden we daaraan werken. Op grond van diagnose, biografie en mijn ziektegeschiedenis werd een behandelplan uitgestippeld. Iedere ochtend kreeg ik een nierwikkel met koperzalf. Zij hadden mijn nieren uitgekozen als orgaan dat extra zorg nodig had. Ik werd iedere dag ingezalfd. De verpleging doet dat, meestal met aandacht en zorg. Ik vond het erg plezierig om aandacht voor mijn huid te voelen. De warmte vloog eruit.

""Na een paar dagen raadde de afdelingsarts me al een gesprek aan met een psychiater. Ze waren toch meer problemen tegengekomen dan verwacht. Mijn hele jeugd is een worsteling met eczeem en astma geweest en ik heb er soms grote relationele en psychische problemen door gehad. Na een gesprek met Van Gerven heb ik besloten me in de Lievegoedkliniek te laten opnemen.

""Op de Lievegoedkliniek heb ik meer van antroposofie gemerkt dan op de Zeylmanskliniek, althans in de behandeling. Het opnamedoel op de Lievegoedkliniek was heel strikt gericht op het aanbrengen van structuur. Kleine stappen leren zetten. De eerste opdrachten waren om een strikte dagindeling te maken, tot en met welk boek ik die dag zou lezen en aan wie ik een brief zou schrijven. Dat besprak ik 's morgens met de verpleging. Twee keer in de week had ik een gesprek met een arts-assistent waarin we mijn verleden uitplozen.

""Ik vond het moeilijk om de behandeling te ondergaan en het heft niet zelf in handen te hebben. Volgens de diagnose-indelingen ben ik een borderline-patiënte. Daar waren er op dat moment meer van opgenomen, maar iedere patiënt kreeg zijn eigen behandeling. Na een paar weken op de gesloten afdeling kreeg ik meer therapieën: individuele euritmie, vormtekenen - ook al weer om structuur aan te brengen - naailes, om weer voor mezelf te leren zorgen.

""In de Lievegoedkliniek heb ik mijn grenzen leren kennen. Voor die tijd wilde ik alleen maar hele grote stappen vooruit nemen. Ik heb gewerkt als verpleegkundige, in een ziekenhuis met kankerpatiënten. Ik zit nu ruim 2,5 jaar in de ziektewet, en heb ondertussen wel geprobeerd om weer als verpleegkundige aan de slag te gaan, maar dan meteen in de psychiatrie. Ik vond het moeilijk om vrede te hebben met minder. Ik ben nu nog twee dagen in de week in dagbehandeling. Mijn huid is redelijk schoon en ik ben vrijwilligerswerk gaan doen.''

Lavendelolie-pakking

Van Gerven: ""De waarnemingen aan de patiënten door antroposofische psychiaters zijn niet anders dan wat andere psychiaters doen. Het gaat in termen als: de patiënt zweet, hij is dik, hij draagt een bril. In de reguliere opleiding wordt altijd gezegd dat je een patiënt goed moet kunnen "neerzetten'. Maar dat je daar ook nog wat mee doet zou ik als een antroposofische verworvenheid willen omschrijven. In de reguliere psychiatrie wordt er op z'n hoogst psychologisch iets mee gedaan. De psychiater probeert het zweten te duiden. Maar ik kan ook nog proberen de angst vanuit de constitutie aan te pakken en een lavendelolie-pakking aan te bieden. Ik denk dat de antroposofische aanpak ingewikkelder is omdat je meer therapieën hebt. Een psychiater die minder ziet, heeft minder te doen. Wat we ervoor terugkrijgen is dat patiënten het idee hebben dat ze echt zijn "gezien' als ze hier weggaan.

""Als je een ontslagbrief leest staat daarin een reguliere diagnose. Daarbovenop kun je een aantal extra waarnemingen beschrijven die ik soms in algemeen Nederlands kan opschrijven. In een brief aan antroposofische collega's kan ik me met beschrijvingen van levensprocessen, zieleprocessen of biografische processen uitdrukken. Het is waar, de antroposofische terminologie is vaak moeilijk. Als je over geesteswetenschap praat, in de antroposofische betekenis, dan verlaat je het algemene taalgebied.

""Dat betekent niet dat je aan collega's niet kunt uitleggen wat je doet. We zijn in serieus gesprek over verregaande samenwerking met de Rümkegroep, een samenwerkingsverband van een aantal psychiatrische ziekenhuizen in midden-Nederland. We kunnen op praktisch gebied samenwerken, maar ook samen bijdragen aan de vooruitgang van de wetenschap om zo dichter bij een psychiatrie op menselijke maat te komen.''

Faillissement of verhuizing

De Zeylmanskliniek is de afgelopen weken in een onhoudbare situatie terecht gekomen. Na het faillissement van de voormalige partner Medisch Centrum Berg en Bosch in januari, kregen zowel de Zeylmans- als de Bernard Lievegoedkliniek toestemming van het ministerie van WVC en van de faillisementscurator van het Medisch Centrum om voorlopig op het grote terrein in Bilthoven te blijven werken. WVC stelde als voorwaarde dat er opnieuw samenwerking met een regulier ziekenhuis moest worden gezocht. De Zeylmanskliniek is te klein om zelf een röntgenafdeling, een IC en operatiekamers te exploiteren. Het isolement dreigt zich nu te wreken.

Vorige maand ketsten de besprekingen met het Lorenzziekenhuis in Zeist definitief af. Daarop dreigde een financieel probleem voor de Zeylmanskliniek. De ziektekostenverzekeraars wilden de extra kosten die na sluiting van Berg en Bosch waren ontstaan niet langer vergoeden bij het ontbreken van een perspectief. WVC stelde zich tijdens het overleg hard op en eiste voor verdere steun op zeer korte termijn een definitieve partner.

Twee opties heeft de Zeylmanskliniek momenteel. Vrijwillige sluiting om een faillissement te ontlopen, of spoedig verhuizen uit Bilthoven naar een andere ziekenhuislokatie, waarmee een samenwerking moet worden aangegaan.