Voortreffelijke documentaire over Peruaanse taxichauffeurs

Metaal en melancholie, zondag, Ned.3, 21.22-22.46u.

Er worden, zeker de laatste paar jaar, door Nederlandse regisseurs meer schitterende documentaires gemaakt dan waar ook ter wereld. In het beste geval verraden die "creatieve documentaires' in hun vormgeving de persoonlijkheid van de maker. Er worden in Nederland nog meer ordentelijke televisiereportages gemaakt over interessante onderwerpen. Verwarrend genoeg noemen veel mensen, met name in Hilversum, die reportages ook documentaires. Helaas zijn het soms films uit die laatste categorie die Gouden Kalveren winnen of anderszins geprezen worden omdat het onderwerp politiek correct is of tot de verbeelding spreekt.

De documentaire Metaal en melancholie van Heddy Honigmann hoort duidelijk in de eerste categorie thuis: een zeer persoonlijke, zuivere filmtaal sprekende "road movie' over taxichauffeurs in Lima. Het ingewikkelde is weer dat Honigmanns film volledig gefinancierd werd door de VPRO-televisie en daarom - ten onrechte - waarschijnlijk niet in de bioscoop zal verschijnen, omdat het beleid van de VPRO exclusiviteit eist en daarom producente Suzanne van Voorst verbood de documentaire in te schrijven voor de Nederlandse Filmdagen.

Honigmann, die twintig jaar geleden uit Peru naar Nederland kwam en hier enkele korte en lange speelfilms (Hersenschimmen, De deur van het huis) regisseerde, maakte sinds haar eindexamen aan de Romeinse filmschool geen documentaire meer. Ze blijkt over een formidabel talent te beschikken voor non-fictie, als begenadigd interviewster, dompteuse van het toeval en vooral, iemand die in staat is om stukjes werkelijkheid in een vaste vorm te gieten, zonder dat de naden van de constructie hinderlijk zichtbaar blijven.

Die, samen met co-scenarist Peter Delpeut ontwikkelde vorm is bedrieglijk simpel. Meer dan tachtig procent van de film werd opgenomen vanuit auto's, krakkemikkige vehikels met een voor 50 pesos bemachtigde taxi-sticker op de voorruit. Op de een of andere manier persten Honigmann, cameraman Stef Tijdink en geluidsman Piotr van Dijk zich op voor- en achterbank en legden zo tegelijkertijd twee dingen vast. Op de voorgrond de verhalen van de chauffeurs, veelal vertegenwoordigers van de verpauperde middenklasse (ooit waren zij econoom, acteur, directiesecretaresse, agent van de geheime dienst), die sappelend hun waardigheid, charme en aardigheid hebben weten te behouden. Op de achtergrond zie je door de zijraampjes een andere film, die het landschap van de Peruaanse hoofdstad beschrijft: een bonte aaneenschakeling van armoede, protserigheid en lawaai, met glansrijke bijrollen voor zich aan het raam manifesterende verkopertjes, autowassers en bedelaars.

Een paar keer maakt Honigmann uitstapjes met de chauffeurs naar hun huis of naar een begraafplaats op Allerzielen. Ook bevat de film een serie veelzeggende portretten van chauffeurs, poserend naast hun auto.

Keer op keer ontlokt Honigmann haar hoofdpersonen meeslepende levensverhalen, vol emotie, pragmatisme, gekrenkte trots en inventieve overlevingsdrift. De politieke achtergronden van het Peruaanse drama (de inflatie, het terrorisme van Sendero Luminoso, de corruptie, de verrassende verkiezingsoverwinning van de immigrant Fujimori) komen terloops aan de orde, maar dit is geen film over zulke grote onderwerpen. De titel, Metaal en melancholie, ontleend aan een door een van de chauffeurs geciteerde tekst van Lorca over Peru, vat de strekking veel beter samen. In Peru zijn de harten, door ontberingen en dagelijkse strijd om te overleven, hard als metaal, maar tegelijkertijd doortrokken van een tedere melancholie. Er wordt, met een in de eindmontage van Danniel Danniel perfect gefraseerd ritme, gepraat, gehuild, gezwegen en gezongen, steeds binnen die paar vierkante meter van een rijdend stuk roest.

Het talent van Honigmann komt in deze documentaire van tachtig minuten beter tot zijn recht dan in haar speelfilms. De persoonlijke betrokkenheid van de maakster, die ook als filmmaakster eindelijk thuisgekomen lijkt te zijn, zorgt in dit geval voor een levende, zinderende, maar gedisciplineerde film, een nieuw hoogtepunt in de recente Nederlandse documentaire-produktie.