Het mediaal belang van de gewone man

De memoires van Jolanda, slachtoffer van de Eper incestaffaire, verschijnen binnenkort in boekvorm, meldde deze week het avondblad. De uitgever ondervond in Frankfurt voor het manuscript internationale belangstelling en is al benaderd door Joop van den Ende voor de verfilming. Er is een steeds grotere honger naar het publiek maken van triviale en persoonlijke onderwerpen, met de handel in de Eper bekentenissen als voorlopige climax. Daarnaast wordt de mening van "de man in de straat' in toenemende mate naar voren gebracht. Radiopresentatoren ligt de vraag "Wat vindt u ervan!' en de mededeling "U kunt nu bellen' in de mond bestorven. Zo kan iedereen zijn zegje doen, en er wordt nog naar geluisterd ook; de radio heeft de functie van de dorpspomp overgenomen.

's Morgens begint het (op de “nieuws en actoealiteitenzender” zoals Radio 1 zich stelselmatig noemt) al vroeg op de pont over het IJ, waar een verslaggever zich heeft opgesteld om midden op het water de reactie van Jan Modaal op het laatste nieuws te peilen. Veel programmamakers grijpen overdag naar het middel van "de luisteraarsvraag', een actuele kwestie waarvoor de telefoonlijn vrijwel ongelimiteerd wordt opengesteld. In de vooravond tussen zeven en acht uur heeft het verschijnsel een deftige naam gekregen: talkradio. Hier doen alle omroepen aan mee, Radio 1 is immers "horizontaal geprogrammeerd'.

Maandag hoorde ik zo'n uur van de EO en het ging over de accijnsverhoging op autobrandstof. “Autorijden wordt weer duurder”, sprak de presentator monter aan het begin van de uitzending. “Is dat met het oog op milieu en werkgelegenheid een redelijke lastenverlaging, òf een ordinaire vorm van autootje pesten? U kunt nu bellen met nummer...” In de studio brachten vertegenwoordigers van Rai en Natuur & milieu hun standpunten te berde en een verslaggeefster was voor de stemming op straat naar een benzinepomp gezonden. Wat volgde was één lange invuloefening. Overhandig mij tevoren de uitzendplannen en ik leg onder notarieel toezicht exact vast wat er komen gaat.

Wat is de zin van het op zo'n grote schaal aan het woord laten van de gewone man? Bekend is dat het veelal de querulanten en de kletsmeiers zijn die bellen; net als bij de krant is er een vaste club die reageert, maar het peil is doorgaans lager. Het kost immers minder moeite om een mening door de telefoon te roepen dan om iets behoorlijks op papier te krijgen. Van een representatieve selectie uit "de mening van het publiek' is op deze manier al helemaal geen sprake. Er zijn zelfs notoire bellers, die geen kans onbenut laten om tot de ether door te dringen. Ze staan in een café en sluiten er een weddenschap op af: “Een rondje voor jou als ik binnen tien minuten op de radio ben.”

Programmamakers komen er blijkbaar ook achter dat een spontane en oorspronkelijke reactie niet meer te verwachten is na het louter noemen van een telefoonnummer. In steeds grotere hoeveelheden verschijnen in de advertentiekolommen van dagbladen oproepen van omroepmedewerkers, op zoek naar de geschikte personages bij hun onderwerp. Maar ook "journalisten', van wie vroeger werd verwacht dat ze op pad gingen om hun oor in de krochten van de samenleving te luisteren te leggen, melden tegenwoordig eerst hun idee in de rubriek Oproepen alvorens aan een queeste te beginnen. De afgelopen weken trof ik alleen al in de kolommen van de Volkskrant ruim dertig van die annonces aan, te rubriceren in verschillende categorieën.

De oogst geeft een aardig beeld van wat er zoal op redacties van tijdschriften en tv-programma's leeft. “Journaliste van serieus tijdschrift zoekt mannen die door hun vrouw zijn bedrogen en daar openhartig over willen praten”, luidt een tekst. Kenmerkend voor het genre is het woord "serieus'; de inzendster voegt er hier nog aan toe: “Anonimiteit gewaarborgd.” Onder de rubriek "Vrouwenzaken' valt eveneens de mededeling: “Koestert u, vrouw van boven de 45, nog een kinderwens of bent u na die leeftijd nog bevallen van een kind?” Slechts een enkele keer wordt bekendgemaakt waarvoor de bijdrage - of in het volgende geval de bijdragen - bedoeld zijn: “Journalist wil voor artikel in Opzij graag praten met 1. Vrouwen die eigen zaak hadden en failliet gingen. 2. Vrouwen die gebruik maken van een escortboy.”

In de categorie "Avonturenverhalen' vallen de annonces van een reporter van een “groot landelijk weekblad” die mensen wil ondervragen met “dramatische pijnlijke ontgroeningsverhalen”, een journalist die verhalen van lifters (“Liften is: gezellig, gevaarlijk, romantisch, praktisch, spannend en ...?”) wil optekenen en een collega die mensen zoekt die “last hebben (gehad) van anonieme bedreigingen of roddels”. Onder de rubriek "Ernstige zaken' sorteerde ik annonces van journalisten op zoek naar “mensen die ooit een ZELFMOORDPOGING hebben ondernomen”, “mensen die slachtoffer zijn geworden van medische blunders” en “jongeren met levensgevaarlijke hobby's”. Voorts staan "eeuwige lijners', "monogame homomannen', "jonge geliefden die door verschillen in stand/afkomst voor elkaar onbereikbaar zijn' en emigranten in de belangstelling.

In de afdeling "Radio- en tv-programma's' valt direct een twee-koloms annonce op van Amazone, “een nieuw en serieus televisieprogramma over vrouwen, hun beroep en hun seksuele beleving”. De redactie is op zoek naar “vrouwen die willen afrekenen met vooroordelen en misverstanden en die openhartig en zonder gêne durven praten”. Er blijkt veel behoefte te zijn aan documentair materiaal uit het persoonlijk-sociaal verkeer: programmamakers (ook hier vrijwel zonder uitzondering "serieus') zoeken mensen die “vaak naar contactavonden gaan”, vierders van "vrijgezellenavonden' (twee maal), mensen die “door hun partner bedrogen of verlaten werden” of die (voor het RTL 4-programma Lief en leed) “open en eerlijk over hun erv. m. CONTACTADVERTENTIES willen praten”.

De ontwapenendste categorie wordt gevormd door gelukzoekers die nog helemaal geen onderwerp hebben, maar wel al branden van verlangen om iets op papier te zetten dan wel op te nemen. Deze bijvoorbeeld, van een "nieuw tv-programma': “Is er iets in uw leven waarvan u denkt: "Dit is wel zo ontzettend leuk, bizar, belachelijk, schandalig, maar gemeen, gevaarlijk, opwindend, belangrijk, geniaal, vies, mooi, lelijk, ontroerend, saai of dom...' dat u denkt: DAT ZOU OP TV MOETEN!!! Bel dan: 036-5376346.” Of, de allerkortste: “Journalist zoekt verhaal. Br. o nr. 100-29475 v.d. blad.” Eerlijk en bescheiden, maar een beetje incestaffaire scoor je er niet mee.

    • Tom Rooduijn