Snelle spraak biedt venster op spraakmelodie

Accenten in gesproken tekst zijn zo belangrijk dat de spreker er niet op bezuinigt als hij snel spreekt. Grenzen in zinnen kunnen wel wegvallen bij snel spreken, maar niet iedere grens vervalt even gemakkelijk. Dit blijkt uit onderzoek dat met steun van de NWO-stichting Taalwetenschap is verricht aan de Rijksuniversiteit Leiden. Met de resultaten kan de spraakmelodie van voorleesmachines ten behoeve van visueel gehandicapten verbeterd worden.

Sprekers gebruiken veranderingen in toonhoogte om bepaalde woorden nadruk te verlenen (accentverlenende toonhoogtestijging of -daling) of om aan te geven dat er na een onderbreking - vaak een pauze - nog meer komt (grensmarkerende toonhoogtebeweging). In principe kan een spreker in snelle spraak twee strategieën toepassen. Hij kan complete toonhoogtestijgingen of -dalingen weglaten, maar hij kan die toonbewegingen ook aanpassen aan de verkorte tijdsschaal. De fonetici onderzochten beide strategieën: Welke toonbewegingen worden opgeofferd en hoe veranderen de toonbewegingen die onder tijdsdruk blijven bestaan? De onderzoekers gaan er daarbij van uit dat een spreker, wil hij begrijpelijk blijven, onder tijdsdruk de belangrijkste aspecten van de spraak intact zal laten.

Gebleken is dat accenten te belangrijk zijn om op te bezuinigen. Grenzen kunnen wel wegvallen onder tijdsdruk Hoe "ondieper' een grens (via grammaticale regels te voorspellen), hoe makkelijker hij wegvalt. Zo zal een spreker eerder een grens tussen "katten' en "ongeluk' laten wegvallen, dan tussen "gelooft' en "dat' in de zin:

""Mijn buurman gelooft # dat zwarte katten # ongeluk brengen''.

Wanneer een zelfde toonhoogtebeweging met en zonder tijdsdruk tot stand komt, blijkt dat de accentverlenende stijging steiler wordt, waarbij zijn inzet blijft vastzitten aan de lettergreepinzet. De "timing' van de stijging is anders dan tot nu toe werd aangenomen. Niet de piek, maar de inzet is geankerd aan de lettergreep en wel aan het begin ervan. De accentverlenende daling verandert niet van vorm, maar verschuift onder tijdsdruk. De "timing' van de daling wordt dus aangepast aan de druk.

De resultaten van het onderzoek kunnen in de toekomst gebruikt worden voor verbetering van de kwaliteit van voorleesmachines voor het Nederlands. Momenteel is het voor visueel gehandicapten mogelijk om een aangepaste PC teksten uit de krant automatisch te laten voorlezen. Dit systeem hanteert nu nog een vaste duur en grootte voor de toonhoogtebewegingen en varieert het voorleestempo niet. Bij een verandering van het spreektempo zal de nieuwe timing van toonhoogtebewegingen altijd een goed klinkend resultaat opleveren. (Newton Nieuws)