Hollywood versimpelt Spoorloos tot een actiefilm

The Vanishing. Regie: George Sluizer. Met: Jeff Bridges, Kiefer Sutherland, Nancy Travis, Lisa Eichhorn. In: 15 theaters.

Misschien was het ijzingwekkende slot van George Sluizers film Spoorloos (1988), gebaseerd op Tim Krabbés novelle Het gouden ei, wel de belangrijkste reden voor het internationale succes. De verrassende, bijna onverdraaglijke ontknoping, waarvan Krabbé nog steeds liever niet heeft dat er over geschreven wordt, gaf het publiek zo veel stof tot nadenken en nagriezelen, dat de ook anderszins voortreffelijke film kon uitgroeien tot een "conversation piece' en een internationale "art house'-klassieker.

Het feit dat de Hollywood-remake The Vanishing, gefinancierd en gedistribueerd door 20th Century Fox en geregisseerd door Sluizer zelf, een "happy ending' kreeg, waarin de schurk gestraft en de held gered wordt, zou genoeg reden kunnen zijn om over de eventuele kwaliteiten ervan niet eens meer na te willen denken. Als we uitgelachen zijn over de domheid van die Amerikanen, doemt er een interessanter verschijnsel op. Een vergelijking tussen Spoorloos en The Vanishing zorgt immers bijna voor een laboratoriumsituatie: essentiële variabelen, zoals het stramien van het verhaal en de persoonlijkheid van de maker, blijven constant, zodat onder invloed van het Hollywood-systeem (een hoger budget, dus grotere macht van de producent èn de scenarioschrijver, doelgerichte marketing, een definitieve montage die rekening houdt met de reactie van het publiek bij testvoorstellingen) een produkt ontstaat met de basiskenmerken van een Amerikaanse "mainstream'-film: meer gericht op actie en minder op reflectie dan het Europese origineel.

Scenarist Todd Graff bracht vele grote en kleine verschuivingen aan, die met dat verschil rekening houden. Als een Amerikaanse filmheld geconfronteerd wordt met de man die zijn geliefde vermoedelijk gedood heeft, zal hij niet lang stil staan bij diens filosofische motieven, de rol van het toeval of zijn eigen honger naar kennis, maar er gewoon op los meppen. Die moordenaar, nu gespeeld door Jeff Bridges, mag geen keurige huisvader met een boekhoudkundige obsessie voor het kwaad meer zijn, maar moet van het begin af aan herkenbaar zijn als een gevaarlijke, pathologische maniak. Sterker nog, in de allereerste scène van de film oefent hij al voor de ontvoering. Dat neemt weliswaar de hele "suspense' van Sluizers originele, in de tijd en in de aandacht voor beide hoofdpersonen verspringende structuur weg, maar uit vragenlijsten bij de "previews' bleek dat zevenentwintig procent van het publiek nog nooit bewust een "flashback' gezien had.

Ook de rol van het slachtoffer, Johanna ter Steege in Spoorloos, moest teruggebracht worden tot edelfiguratie; het zou wellicht onacceptabel zijn voor het publiek om zich eerst te hechten aan een personage dat zelfs in Hollywood niet meer tot leven gebracht kan worden.

Krabbés hele motief van de in filosofische zin op aarde onmogelijke liefde is in The Vanishing verdwenen. Andere aspecten van het verhaal worden daarentegen in Graffs scenario veel explicieter gemaakt: de overeenkomst tussen de moordenaar en de man die zijn verdwenen vriendin zoekt, namelijk dat beiden een voor hun partner geheim leven leiden, op zoek naar de oplossing voor een absoluut dilemma.

Het uitgangspunt dat een film kristalhelder moet zijn, dat motieven zichtbaar moeten worden in handelingen - en niet in uitspraken of verwijzingen - en dat de kijker zich na afloop van de film bevrijd moet voelen, maakt nu juist de kracht uit van de Amerikaanse cinema en zorgt ervoor dat mensen zich er waar ook ter wereld door aangesproken voelen. Sluizer moest een hoge prijs betalen voor het aan den lijve leren van die les. In de context van Hollywood is The Vanishing helemaal niet zo'n slechte film. De miljoenen die nog nooit van Spoorloos gehoord hebben, kunnen een aardige avond doorbrengen bij het kijken naar The Vanishing. Wij kunnen ons wentelen in het superieure besef wel beter te weten, maar moeten niet mopperen over het feit dat er in Europa honderd keer zo vaak naar Amerikaanse films gekeken wordt dan in Amerika naar Europese films. En er zijn heel wat Europese regisseurs die aan kwaliteit zouden winnen als ze nooit meer een "flashback' gebruikten.