Bezoek Jeltsin aan Japan eindigt zonder toezeggingen

TOKIO, 13 OKT. Boris Jeltsin was nog niet uitgesproken of hij vroeg de tolk de zin duidelijk en helder te vertalen, er snel aan toevoegend: “Dit is een heel belangrijk punt”. Zojuist had de Russische president gezegd dat zijn land alle verdragen tussen de Sovjet-Unie en Japan en alle verplichtingen die daaruit voortvloeien zal nakomen. Dat was gistermorgen. Gistermiddag, tijdens de tweede ronde besprekingen, vroeg premier Morihiro Hosokawa nadrukkelijk of de gemeenschappelijke verklaring uit 1956 daar ook onder viel. “Ik heb gezegd wat ik bedoel”, aldus Jeltsin.

Tokio ziet de verklaring van '56 als de opmaat naar de oplossing van het slepende territoriale geschil. De Sovjet-Unie beloofde toen twee van de vier eilanden terug te geven, op voorwaarde dat de feitelijke overdracht plaatshad na de ondertekening van een bilateraal vredesverdrag. Moskou verscherpte vervolgens zijn voorwaarde toen Japan en Amerika in 1960 een nieuw veiligheidsverdrag sloten. Eerst moesten alle Amerikaanse troepen weg uit Japan. Op het hoogtepunt van de Koude Oorlog verklaarde Moskou dat het geschil was “geregeld”, verwijzend naar “internationale afspraken terzake”. Daarop weigerde de Sovjet-Unie jarenlang toe te geven dat tussen beide landen een geschil bestond, tot Michail Gorbatsjov tijdens zijn bezoek in '91 weer voor het eerst het geschil toegaf.

Hoewel na de beëindiging van de Koude Oorlog de eilanden hun militair-strategische betekenis voor beide landen verloren, zijn ze het symbool gebleven van hun wederzijdse ressentimenten, die teruggaan tot de Japanse overwinning op het Tsaristische Rusland van 1905 en de Russische oorlogsverklaring op de dag dat de atoombom viel op Nagasaki. Japan is nooit vergeten dat Stalins leger de eilanden bezette nadat Japan zich had overgeven.

Jeltsin maakte gisteren een verzoenend gebaar door zich herhaalde malen te verontschuldigen voor het lot van de 600.000 Japanse soldaten en burgers die na de Tweede Wereldoorlog jarenlang gevangen zijn gehouden in Siberië. Door deze “onmenselijke” en “Stalinistische daad” zijn zo'n 60.000 Japanners omgekomen en Jeltsin betoonde “diepe sympathie” voor de slachtoffers. De verontschuldigingen kwamen voor Tokio als een aangename verrassing, want tijdens de voorbereiding van het staatsbezoek weigerde Moskou die te beloven.

Maar een expliciete verwijzing naar de verklaring van '56 bleef uit. Jeltsin zweeg erover en ook het politieke slotcommuniqué laat haar onvermeld. Japanse kranten haalden vandaag bronnen aan in Jeltsins gevolg, die zeiden dat de verontschuldigingen dienden om het Russische volk voor te bereiden op de teruggave van de eilanden. Ten slotte had Jeltsins adviseur Gennadi Boerboelis in september in Tokio publiekelijk gezegd dat het territoriale geschil was veroorzaakt door de onmenselijke agressie onder Stalin.

Hoe diep het Japanse ressentiment tegen Rusland is, bleek gisteren nog eens tijdens de lunch die de Japanse ondernemerswereld de president aanbood. IJskoud bleef zijn gehoor onder de joviale Jeltsin, die maar niet zei te begrijpen waarom Japan zijn investeringskansen niet aangreep. Met geen enkele uitspraak kreeg hij de handen op elkaar, totdat hij begreep dat hij ook voor dit gezelschap zijn verontschuldingen moest maken. Pas toen brak het applaus los.

Met geen enkele concrete economische toezegging op zak is de Russische president vandaag huiswaarts gekeerd, zo goed als hijzelf niets toezegde over de eilanden, behalve dan dat de bilaterale gesprekken wordt voortgezet. Premier Hosokawa is uitgenodigd volgend jaar Moskou te bezoeken. Jeltsin prees de premier omdat hij, anders dan zijn voorgangers, politiek en economie had gescheiden. Anders gezegd: de eilandenkwestie niet had gekoppeld aan economische hulp.

En verder? Het bezoek heeft de lucht opgeklaard, zeggen bronnen in Tokio, beide landen zijn, na de twee ondiplomatieke afzeggingen door Jeltsin, nu weer on speaking terms. Dat is dan gebeurd nadat Jeltsin de betrekkingen eerst zelf had verslechterd.

    • Paul Friese