De Klerk dreigt met houden van referendum

JOHANNESBURG, 12 OKT. President De Klerk van Zuid-Afrika wil een nationaal referendum houden, indien de belangrijkste politieke partijen binnen vier weken geen overeenstemming bereiken over een interim-grondwet.

De Klerk deed zijn voorstel gisteravond bij de opening van het Kaapse congres van de Nationale Partij. Een referendum kan volgens de president de impasse doorbreken die dreigt in de onderhandelingen over democratie. “Het is niet overdreven te spreken van een mogelijke crisis in de nabije toekomst”, waarschuwde de president in zijn toespraak.

Het voorstel volgde op een gesprek dat De Klerk eerder op de dag had gevoerd met leiders van de "Vrijheidsalliantie'. Deze combinatie van conservatieve zwarte en blanke partijen (Inkatha, de Konservatieve Partij, het Afrikaner Volksfront en de regeringen van de zwarte thuislanden Bophuthatswana en Ciskei) stapte vorige week definitief uit de meer-partijenonderhandelingen. De alliantie wil de beginselen van een sterk federale staat al voor de verkiezingen in de interim-grondwet vastleggen. De blanke partijen gaan nog verder en eisen een autonoom blank gebied in een confederale opzet.

De alliantie, die zich voorheen de Groep van bezorgde Zuidafrikanen noemde, heeft besloten alleen nog als blok met de regering en het Afrikaans Nationaal Congres (ANC) te onderhandelen. De meer-partijenonderhandelingen in het World Trade Centre nabij Johannesburg hebben door de afwezigheid van de alliantie-partijen sterk aan belang ingeboet.

Met een referendum onder alle Zuidafrikanen kan De Klerk de oppositie van zich afschudden, zoals hij in maart vorig jaar deed met een referendum onder blanken waarin de Konservatieve Partij met grote meerderheid werd verslagen. Hoewel de vraagstelling nog niet duidelijk is, kunnen de regering en het ANC, de zwarte meerderheidspartij, samen campagne voeren voor de ja-stem en vrijwel zeker winnen. De Klerk zei in zijn toespraak dat zo veel mogelijk partijen het eens moeten zijn over vorm en inhoud van het referendum. “Het moet een eerlijke en democratische test zijn van de standpunten van alle partijen die een belang hebben in een nieuwe constitutionele opzet.”

Het ANC reageerde voorzichtig. Het is in beginsel niet tegen een volksraadpleging, maar waarschuwde De Klerk dit middel niet te gebruiken om de eerste algemene verkiezingen te vertragen. Deze zijn vastgesteld voor 27 april 1994, al verzet de Vrijheidsalliantie zich daartegen. De alliantie blijkt volgens de eerste reacties verdeeld over een referendum. Inkatha en de Konservatieve Partij zijn tegen. Maar de leider van het Afrikaner Volksfront, oud-generaal Constand Viljoen, liet zich vanmorgen positief uit. Een referendum kan volgens Viljoen “de geloofwaardigheid van de partijen bewijzen”. Viljoen meent dat een referendum kan uitwijzen wie de ware vertegenwoordiger is van de blanke Afrikaner: De Klerks Nationale Partij of het Volksfront, dat beweert inmiddels de steun te hebben van tachtig procent van de Afrikaners.