EEN BREDE GLIMLACH VOL VERACHTING

Ze was de eerste turnster die bij de Olympische Spelen een tien kreeg. Veroverde negen olympische medailles. Voordat de lieveling van de Roemeense Ceausescu in handen viel van diens playboy-zoontje Nicu. Na een met schandaal omgeven vlucht heeft de 31-jarige Nadia Comaneci haar heil gevonden in de Amerikaanse fitnesscultuur.

Haar leven lang is ze door mannen gebruikt. Of dat nu voorbij is?

Zaterdagmorgen in het beursgebouw in Houten waar de F.I.B. Fit!vakdagen worden gehouden. Nadia Comaneci, "engel van Montreal', "turnwonder' van weleer, winnares van negen olympische medailles waaronder vijf gouden, laat zich gewillig meetronen langs de stands met fitnessapparatuur. Een opdringerige landgenote die met haar op de foto wil, een beminnelijke directeur met vlinderdas, een sportschoolmeisje met een paardestaart, voor iedereen heeft ze een glimlach. Al slaan haar ogen al snel op de vlucht. Al wringt haar tong zich tussen haar roodbruine lippen door. Ze steekt haar tong uit. Maar niemand die het ziet. Anderen behagen en tegelijkertijd verachten: haar overlevingsstrategie.

Ze is in Houten voor een demonstratie van Amerikaanse fitnessapparatuur. Eerst toont ze dat ze de split nog kan doen, “Kijk eens hoe keurig ze haar tenen strekt”, zegt de voormalige turncoach Paul Ziert, haar manager. Dan voert ze een gymnastisch ballet op, samen met haar Amerikaanse partner Bart Conner, oud-olympisch kampioen. Terwijl Neil Diamond "you're still a mystery' kweelt.

Zoals ze vroeger de zegeningen van het socialisme bejubelde, zo zingt ze nu een loflied op de fitnessapparatuur. Zes jaar lang had ze niet meer aan lichaamsbeweging gedaan, sinds ze haar carrière in 1984 had beëindigd. Waarom zou ze, als ze niet langer aan wedstrijden meedeed? Ook al werd haar lichaam week en vormeloos? In Roemenië deed niemand voor zijn lol aan fitness. Maar gevlucht naar het Westen, vond ze niet alleen de vrijheid en de welvaart, maar ook weer de lol van bewegen. “Een andere manier van leven.” In een godverlaten sportschool in Los Angeles.

Vier foto's uit het bewogen bestaan van Nadia Comaneci. Vier foto's die haar grillige ontwikkelingsgang illustreren. De eerste is gemaakt op 19 augustus 1976. Ze heeft in Montreal net vijf medailles gewonnen bij de Olympische Spelen: drie gouden, een zilveren, een bronzen. Als eerste turnster in de historie heeft ze een tien gekregen van de jury. Daarna nog een. Een nog een. En nog een. Zeven in totaal.

De foto toont een schuchter meisje met een paardestaart. In het uniform van de socialistische jeugdbeweging. Om haar nek de vijf medailles. Ze schudt de hand van president Nicolae Ceausescu. Haar blik is ernstig. Zoals dat past bij de titel die haar juist verleend is: "heldin van de socialistische arbeid'.

De tweede foto, vier jaar later gemaakt bij de Olympische Spelen in Moskou. Dit is geen kind meer, dit is een jonge vrouw, compleet met borsten en een pagekopje. Verstild staat ze met één been op de evenwichtsbalk. Het bovenlichaam helt naar voren. Een ranke vogel, klaar voor de vlucht.

Maar die vlucht laat nog negen jaren op zich wachten. Eerst moet ze zich nog de avances laten welgevallen van presidentszoon Nicu Ceausescu. Eerst moet ze nog ervaren dat ze geen toestemming meer krijgt om naar het buitenland te reizen, de heldin van de socialistische arbeid. Dat is als Bela Karolyi, de coach die haar vanaf haar zesde gekneed en gedrild heeft in de Verenigde Staten politiek asiel heeft gevraagd.

Ze spreekt zichzelf steeds tegen als ze praat over die duistere periode. Soms ontkent ze dat ze de minnares was van Ceausescu junior. Soms zegt ze dat ze tot die verhouding werd gedwongen. “Als ik had geweigerd, was ik nu dood geweest.” Mensen uit haar omgeving verklaarden tegenover Amerikaanse reporters dat ze emotioneel en fysiek werd gemarteld. Zoon Ceausecu dreigde regelmatig dat haar vingernagels zouden worden uitgerukt.

Foto drie ademt teloorgang en verloedering. Het is eind 1989 en ze is net in de Verenigde Staten aangekomen na een spectaculaire vlucht over de Roemeens-Hongaarse grens. Alleen de kleren die ze aanhad, heeft ze meegenomen. Al haar andere bezittingen heeft ze moeten achterlaten in haar armzalige achtkamerflat in Boekarest. Inclusief haar oogst aan goud.

Ze ziet eruit als een verlopen schone na jaren van losbandig leven. Pafferige wangen, grof opgemaakte ogen. Een mond van vette lipstick. Als een giftige plant.

Is dit het kuise kind van Montreal? Dit is een ordinaire vamp, die met haar redder Constantin Panait als een overjarige Lolita van motel naar motel trekt, eerst in een zwarte Camaro, daarna in een Mercedes van 60.000 dollar. Terwijl Panait toch een eerbare huisvader is, vader van vier kinderen, loeien de Amerikaanse media vol morele verontwaardiging. Pulpbladen verlustigen zich intussen in de publikatie van pikante foto's, waaraan de voormalige turnvedette tegen betaling ruimhartig haar steunt verleent. "Van vestaalse maagd tot tabloïd-hoer', oordeelt de St. Louis Post.

Life Magazine brengt een coverstory over de Roemeense ex-vedette, onder de kop: "De zondeval van een Engel genaamd Nadia'. Daarin wordt ze afgeschilderd als dom, zelfzuchtig, materialistisch, amoreel. Dat oordeel is onder meer gebaseerd op video-opnamen van haar laatste Roemeense verjaardag. Beelden tonen een dellerige dame, die “met opgeblazen mannen en kerels als kadavers” danst.

Comaneci heeft zich later in alle toonaarden gedistantieerd van haar schandaalrijke strooptocht door de VS. Ze zegt dat ze de gijzelaar was van Panait. Dat hij haar opsloot en sloeg. Dat hij dreigde haar als postpakketje terug te sturen naar Roemenië als zij niet deed wat hij zei. En ze had gemeend dat ze geen keus had. Was ze niet altijd staatsbezit geweest?

Het was de voormalige Roemeense rugbycoach Alexandru Stefu die haar uiteindelijk verloste van Panait. Dat was in Montreal, de stad waar ze veertien jaar tevoren haar grootste triomfen had gevierd. En ze ontdekte ook weer de vreugde van het turnen. Noodgedwongen. Haar verleden was haar enige kapitaal.

De laatste foto is een reclameplaat voor fitnessapparatuur. De nieuwe Nadia. Bruin haar tot in haar nek. Een brede glimlach. Een afgetraind lijf.

Tegenwoordig laat ze zich gebruiken als reclamezuil. Ze werft voor ondergoed en trainingsapparatuur. Daarnaast geeft ze turndemonstraties samen met haar partner Bart Conner, die in het openingsnummer, verkleed als Elvis Presley, een handstand maakt op de slaggitaar. Samen met Conner leidt ze ook een sportschool in Oklahoma.

De Disney-studio had een film willen maken van haar leven. Maar ze is daar nog niet aan toe, vertelde ze op de fitnessbeurs in Houten. “Ik weet niet of ik mijn verleden al onder ogen durf te zien.”

Dat is ook de reden dat ze nooit meer is teruggegaan naar Roemenië. “Ik wil niet stilletjes binnensluipen en dan weer wegsluipen. Als ik terugkeer, dan moet dat een grote happening worden.” Die zou kunnen plaats vinden in het grootste stadion van Boekarest, dat naar haar wordt genoemd.

Wat er is veranderd sinds haar vlucht? Dat ze zelf met iedereen kan praten, zonder dat een tolk haar woorden versiert en verdraait, zegt ze grimmig. Dat ze op Schiphol, waar ze al wel honderd keer een tussenlanding heeft gemaakt, eindelijk kan kopen wat ze wil. En dat ze geen toekomstplannen meer heeft. “Ik leef van dag tot dag. Zo goed als ik kan. Ik ben geen "tien' meer.”

    • Dick Wittenberg