Raad van Europa wil eerst democratische hervormingen; Rusland nog in de wachtkamer

De 32 lidstaten in de Raad van Europa hebben gisteren Rusland als kandidaat-lid in de wachtkamer gezet. Rusland zal met het doorvoeren van hervormingen zijn plaats in de raad moeten verdienen.

WENEN, 9 OKT. Hoelang durft Europa Rusland politiek nog op afstand te houden of is het daarvoor na de slag om Moskou al te laat? Tijdens de top van regeringsleiders van de Raad van Europa gisteren is er lang om de hete brij heen gedraaid. De Russen drongen op de topconferentie zonder omhaal aan op een snellere toelating bij de Raad van Europa, sinds 1949 de broederschap van Europese democratieën. Dat was nota bene nog geen dag nadat in Rusland de censuur opnieuw was ingevoerd en het Hooggerechtshof geschorst. Maar de Russische president Jeltsin schreef zelfverzekerd aan de Raad dat Rusland “onomkeerbaar op weg is naar hervorming en democratie”.

De regeringsleiders wisten niet goed wat ze met het verzoek aan moesten. Steun voor Jeltsin is politiek eigenbelang, maar het zelfrespect wil ook wat. De Raad moet immers wel "zuiver' blijven. Alleen "echte', voor alle examens geslaagde democratiën zijn welkom. Uiteindelijk zag de Raad zich gesteld voor de vraag hoe terughoudend ze durfde te zijn zonder Moskou voor het hoofd te stoten. Het opstellen van de slotverklaring werd zo een oefening in ongemakkelijkheid, die uitmondde in defensieve formuleringen.

Zeker, Jeltsin moet gesteund worden bij zijn democratische revolutie; de Raad van Europa voert al samenwerkingsprogramma's met Rusland uit. Er wordt onder meer juridische hulp verleend bij het schrijven van de nieuwe grondwet. Ook kan niet worden ontkend dat de Russische aanvraag voor lidmaatschap al anderhalf jaar stof ligt te verzamelen. Dat Rusland ongeduldig begint te worden is ook begrijpelijk. Landen als Hongarije, Bulgarije, Polen, Estland, Litouwen en Slovenië zijn al eerder toegelaten. Moskou wil ook voor alles voorkomen dat het straks in de kou komt te staan - geïsoleerd en net buiten het nieuwe Europa. Om die reden protesteerde Jeltsin vorige week per brief tegen de (selectieve) uitbreidingsplannen van de Navo. Wat Polen, Tsjechië, Slowakije, Hongarije, de Balkan en de Baltische landen door Europa wordt toegestaan, mag Rusland niet geweigerd worden, zo is de houding van Moskou. En ook dààrvoor was in Wenen begrip. Maar toch overheerste het gevoel dat zo vlak na de bijna-burgeroorlog, gevolgd door zoveel schendingen van de burgerrechten, dit niet het juiste moment kon zijn om Rusland het lidmaatschap van de Raad van Europa definitief toe te zeggen. Ook niet als reddingsboei.

Niet alleen de EG-lidstaten, maar ook de Visegrad-landen lieten doorschemeren de grote broer in het Oosten nog maar even in de wachtkamer moest blijven. Polen, Hongarije en Tsjechië/Slowakije menen dat zij historisch en cultureel "Europeser' zijn dan Rusland en bovenal democratischer. Zij waren veel verder gevorderd met hun democratische omvorming dan Rusland, voordat ze als lid werden toegelaten. De boodschap aan Rusland was, kort samengevat, laat eerst maar eens wat zien. De Rusland-verklaring stak aldus wat schraaltjes af bij het enthousiasme voor Jeltsin dat Europa in de donkere dagen rond het Witte Huis had getoond. De Raad “benadrukt de noodzaak van democratische ontwikkeling”. Zij “begroet” de verzekering van Jeltsin dat het hem ernst is. “Wij leggen de grootste nadruk op het zo vroeg mogelijk houden van vrije en faire verkiezingen”, aldus de verklaring.

Erg lang zal de Raad uiteindelijk de Russische aandrang niet meer kunnen weerstaan, zo zei een diplomaat. “De integratie is al vrij ver gevorderd. Als de hervorming straks goed op de rails staan dan durft er geen land in Europa meer nee te zeggen”, aldus dit delegatie-lid. Voorlopig haalde een aantal "oudere' Europese democratiën nog opgelucht adem. Deze landen maken zich steeds meer zorgen over het veranderende karakter van de Raad. Zij vrezen dat toetreding van Rusland de Raad onherstelbaar zal verwateren.

Voor hen was de Raad de eerbiedwaardige cultuurdrager van de democratische rechtsordes in West-Europa, alleen toegankelijk voor landen die aan de hoogste eisen voldeden. Nu laat de Raad al ex-Oostbloklanden toe, die nog lang niet altijd de mensenrechten respecteren. In drie jaar mochten er zo tien ex-Oostblok landen lid worden; donderdag werd Roemenië toegelaten, een typische benoeming "op krediet'.

In de komende jaren moet Roemenië nog stevig sleutelen aan de bescherming van de mensenrechten, de persvrijheid en de democratische rechtsorde, zo is afgesproken. Het past in de filosofie van de Franse secretaris-generaal Catherine Lalumière die dergelijke lidmaatschappen ziet als een éducation formatrice voor de betreffende landen.

Roemenië kon ook om politieke redenen moeilijk worden geweerd, zo zegt een spijtige diplomaat. Al eerder waren immers Slowakije en Estland toegelaten, landen waaraan de Raad zelf ook twijfelde. De manier waarop Estland bijvoorbeeld de Russische minderheid behandelde stuitte op kritiek. Ook Slowakije heeft nog een aantal voorwaarden te vervullen; maar lid mochten beide landen al wel worden.

Tot de gewaardeerde sprekers in Wenen behoorde gisteren de Slowaakse premier Meciar. Deze had enige maanden geleden nog de Roma-minderheid in zijn land uitgemaakt voor “geestelijk minderwaardig”. Meciar zei dat de Slowaken zich gezien het geboortencijfer van de Roma maar eens met hen “moeten gaan bemoeien, voordat zij het met ons doen”.

Ook Slowakije is uit een zeker politiek opportunisme toegelaten, zo zeggen de critici. Slowakije kon moeilijk geweerd worden omdat het als onderdeel van Tsjechoslowakije al eerder was toegelaten. Dat land trok zich terug toen het uiteenviel, waarna Tsjechië en Slowakije allebei opnieuw een aanvraag deden. De Raad van Europa dreigt volgens de critici zo een Open Universiteit voor ex-dictaturen te worden, bedoeld om de overgang naar een democratische rechtsorde te vergemakkelijken. En niet, zoals vroeger, een soort kloosterorde van Westerse democratiën waar een streng toelatingsexamen de zwakke broeders juist buiten de deur moesten blijven.

    • Folkert Jensma