Mensen in Sarajevo zijn overal "wonderlijk rustig'

SARAJEVO, 9 OKT. Als de bemanning van de F-27 van de Nederlandse luchtmacht donderdag voor een nieuwe lading medische evacuatie-gevallen van het Italiaanse Ancona naar Sarajevo vertrekt, weet ze nog niet dat dit voorlopig de laatste vlucht zal zijn. Medevac, het evacuatieprogramma van de Verenigde Naties voor zwaargewonden en zwaar zieken uit de diverse belegerde enclaves van Bosnië-Herzegovina, komt geheel stil te liggen. De oorzaak, aldus VN-woordvoerder Ray Wilkinson in Sarajevo, is de kennelijk onbedwingbare neiging van de oorlogspartijen het evacuatieprogramma te politiseren en linkage toe te passen, dat wil zeggen het koppelen in onderhandelingen van de evacuaties van de ene bevolkingsgroep aan die van de andere. De VN willen aan die spelletjes niet meedoen.

De vlucht naar Ancona zelf lijkt bijna routine. 201 patiënten hebben de Nederlandse luchtmacht en die van andere landen al opgehaald uit Sarajevo, waaronder 43 kinderen, plus nog eens bijna tweehonderd familieleden. Maar de schijn van gevaarloosheid bedriegt, waarschuwt gezagvoerder Steven de Jonge. “Gisteren nog trad bij een toestel dat voor ons in Sarajevo landde de MAWS in werking”, vertelt hij. Dit Missile Approach Warning System wordt actief wanneer het een op het toestel toekomend projectiel waarneemt en stuurt dan zogeheten fakkels uit, in de hoop de motorwarmte-zoekende luchtdoelraketten van de wijs te brengen. Het kan natuurlijk zijn dat het systeem af en toe voor niets reageert, maar het is ook heel goed mogelijk dat er vanaf de grond inderdaad nog regelmatig op de hulpvliegtuigen die in VN-verband actief zijn, geschoten wordt.

De bemanning van de F-27 zal, kortom, toch weer een klein beetje opgelucht zijn als ze later op de dag weer in Ancona is, om vandaar een aantal eerder overgebrachte patiënten voor verpleging naar Nederland en Denemarken te vliegen. “De mensen zijn overal wonderlijk rustig”, vertelt luchtmacht-arts Robert van der Meulen. In een enkel geval is een snelle interventie nodig, zoals gisteren bij een man die, door een granaatscherf in de rug geraakt, toenemende verlammingsverschijnselen vertoonde en aan wie vochtige lucht moest worden toegediend, omdat de het zuurstofniveau in zijn bloed zienderogen daalde.

Voor de landing in Sarajevo gaan beide piloten op hun kogelvrije vesten zitten, in plaats van deze aan te doen. “De kogels komen van onderen”, leggen ze uit. Na de landing blijft één motor draaien, om in geval van nood zo snel mogelijk weg te kunnen zijn. Het verblijf van het toestel op het vliegveld van Sarajevo blijft om veiligheidsredenen beperkt tot maximaal een half uur. Maar na vijf minuten wordt uit de tegenwoordig met aarden wallen, metalen containers e.d. gebarricadeerde vertrekhal de eerste brancard al aangevoerd.

Zes andere patiënten zullen volgen, in de voorlopig laatste Medevac-vlucht uit Sarajevo. Twee andere vluchten die later op de dag patiënten naar Koeweit en Frankrijk zouden brengen, zijn al afgelast.

Reden daarvoor is het aanhoudende gekissebis tussen de oorlogspartijen in de overlegcommissie van de UNHCR (Hoge Commissariaat voor de Vluchtelingen van de VN) over de vraag wie mag worden geëvacueerd. 124 patiënten uit Sarajevo staan nu, goedgekeurd en wel door de commissie en de ermee verbonden medische commissie, op de Medevac-lijst. Zij kunnen weg zo gauw er in den vreemde een plaats in een ziekenhuis is gevonden. Maar dat zal niet gebeuren zolang de moslim-regering in Sarajevo en de Servische autoriteiten in de heuvels rondom geen oplossing hebben gevonden voor de evacuatie van de legendarische Celo.

Celo heet in werkelijkheid Ismet Bajramovic en is één van de organisatoren van de verdediging van Sarajevo in de eerste uren van de oorlog, in april 1992. Een echte boss, zoals men hier zegt: grote Mercedessen en andere tekenen van welstand, een particuliere ondernemer van een slag dat in andere landen als mafia zou worden omschreven. Het waren ondernemers als Celo die in 1992 hun aanhangers ter bescherming van de stad inzetten en sindsdien - mede dank zij het ontbreken van een effectief apparaat ter handhaving van de openbare orde binnen de belegerde stad - aanzienlijke machtsposities behielden. Concurrentie en meningsverschillen over de wijkindeling zijn echter troef in deze wereld, waar bovendien nieuwe machtscentra als het "Leger van Bosnië-Herzegovina' tegenwoordig ook in toenemende mate hun deel van de inkomens opeisen.

Geen wonder dus, dat Sarajevo gonst van de geruchten over de precieze omstandigheden waaronder ongeveer een week geleden Celo door een sluipschutter werd geraakt, terwijl hij met vrienden in een café in de stadswijk Ciglane zat te kaarten. De officiële verklaring is dat het hier een Servische sluipschutter betrof. Celo, die behalve op aanzienlijke populariteit ook op goede relaties met moslim-president Izetbegovic kan bogen, is nu door de autoriteiten van Sarajevo aangemeld voor medische evacuatie door de VN. En hier begonnen de moeilijkheden: de Servische oorlogspartij heeft gezworen deze grote vis in geen geval te laten ontkomen, en desnoods alle VN-transporten tussen de stad en het vliegveld te zullen doorzoeken in het kader van de jacht op Celo.

Celo staat op een door de moslims ingediend lijstje van acht gewonden, voornamelijk politieagenten en militairen. Over vier gevallen is al overeenstemming bereikt, maar de moslim-partij heeft een algeheel verbod op de evacuatie van Servische burger-gewonden uit Sarajevo aangekondigd, zolang de acht niet als groep kunnen worden geëvacueerd. Drie mensen voor wie in de Servische hoofdstad Belgrado al een plaats in een ziekenhuis was gevonden, kunnen aldus de stad niet verlaten.

Het elfjarige kankerpatientje Helena Grgic, die woensdag met de Nederlandse F-27 had moeten meevliegen, was, voordat de evacuaties geheel werden gestaakt, nog bijna het slachtoffer geworden van deze verwikkelingen. Met haar moeder was ze in een auto met een lokale chauffeur van de UNHCR vanuit Kiseljak (in Centraal-Bosnië) op weg naar het vliegveld van Sarajevo, toen ze door Serviërs aan het controlepunt in Ilidja werd tegengehouden - uit wraak voor het moslim-verbod op medische evacuaties. Op de terugweg naar Kiseljak werd de chauffeur bang voor sluipschutters in het gebied, waar sprake is van een vrijwel permanente guerrilla tussen moslims en Kroaten. Hij zette de twee op straat. Lopend overbrugden ze de kilometers naar het VN-hoofdkwartier, waarbij Helena na elke dertig meter moest gaan zitten om op adem te komen. In Kiseljak heeft de VN de knoop doorgehakt en de twee per helikopter naar de Kroatische havenstad Split laten vervoeren. Als het goed is, komen ze van daaruit een dezer dagen in Nederland aan.

Operatie Medvac kwam in augustus van dit jaar in het nieuws door het geval-Irma, een vijfjarig meisje met oorlogsverwondingen en meningitis, waarvoor de VN geen plaats in een ziekenhuis in het buitenland konden vinden. De autoriteiten grepen die gelegenheid aan voor een propagandacampagne tegen de VN, maar sindsdien is het aantal ziekenhuisplaatsen voor patiënten uit Sarajevo en Bosnië in de rest van de wereld sterk toegenomen. Medvac bestaat sinds april van dit jaar. Sinds juni zijn er Nederlandse toestellen bij betrokken.

Irma, zo lieten woordvoerders van het Britse ziekenhuis waar ze ligt eerder deze week weten, zal voor haar hele leven verlamd blijven.

    • Raymond van den Boogaard