De regio's: staatsrecht, geschiedenis; Stalin verdeelde Rusland en heerste

President Jeltsin heeft de afgelopen week de strijd om de centrale macht in Moskou voorlopig gewonnen. Maar onzeker is of hij zijn positie in de regio's van de immense Russische Federatieve Republiek zal kunnen handhaven. Valt Rusland uiteen zoals de Sovjet-Unie uiteenviel? Een poging tot overzicht in dreigende chaos

De Russische Federatie bestaat uit 23 republieken, vijf "grensgebieden', 48 districten, twee steden met grote autonomie (Moskou en Petersburg) en tien autonome gewesten.

In maart vorig jaar hebben 87 van de 88 regio's van Rusland hun staatsrechtelijke verhouding met het centrale gezag in Moskou vastgelegd in een nieuw Federatieverdrag. Tatarstan weigerde het verdrag te ondertekenen en inmiddels is de Kaukasische republiek Tsjetsjeno-Ingoesjetië uiteengevallen, waarbij Tsjtsjenië zich eenzijdig heeft afgescheiden.

De afzonderlijke republieken van de Russische federatie bezitten elk een eigen grondwet, parlement en staatshoofd. Ze bezitten "volledige staatsmacht' op het eigen grondgebied, wat onder andere betekent dat ze hun eigen wetgeving mogen opstellen en belastingen mogen heffen. Ook kunnen ze op eigen initiatief en gezag economische en politieke betrekkingen onderhouden met andere republieken en districten in de Federatie. De coördinatie van internationale (politieke en economische) relaties berust bij de centrale, federale ministeries in Moskou - een bepaling die overigens door diverse republieken wordt ontdoken.

De vraag wie eigenaar is van de grond en de natuurlijke hulpbronnen van een republiek moet volgens het Federatieverdrag bilateraal worden geregeld tussen de Federatie en de betrokken republiek. Ook dit is een bepaling die in een aantal republieken wordt bestreden: veel republieken eisen het ondeelbare recht op de eigen hulpbronnen op.

Formeel mag de wetgeving van een republiek niet in strijd zijn met de federale wetten. Waar dat toch het geval is, heeft de federale wetgeving voorrang. In een aantal republieken is evenwel besloten dat in dat geval de eigen wetgeving voorrang heeft boven de federale wetten.

Deze zomer kwam het tot een "opstand van regio's': een aantal regio's binnen de republieken eiste dezelfde bevoegdheden op die in het ontwerp van een nieuwe Russische grondwet worden toegekend aan de republieken. De autoriteiten van veel economisch sterke regio's hebben immers meer macht dan de autoriteiten van de republieken. In de in juli door de Constitutionele Vergadering goedgekeurde ontwerp-grondwet hebben de regio's hun zin gekregen: op economisch terrein hebben regio's en republieken nu dezelfde bevoegdheden.

De revolutie van 1917, zo heeft het in de Sovjet-Unie heel lang geheten, bevrijdde niet alleen het uitgebuite proletariaat van de ketenen waarin kapitalisme en tsarisme het hadden vastgeklonken. Ook de volkeren werden bevrijd: al die volkeren die in de multinationale tsaristische staat - een "volkerengevangenis' - het slachtoffer waren geworden van de Groot-Russische ideologie van de tsaren in de negentiende eeuw en die, vooral als ze leefden in strategisch belangrijke streken, onderwerp waren geworden van een met harde hand doorgevoerde russificatie. Die bevrijding der volkeren kreeg gestalte in een vorm van autonomie, voor sommige van die volkeren geheel nieuw en voor andere een zeer gedeeltelijk herstel van wat ze ooit waren kwijtgeraakt: hun onafhankelijkheid.

Onder Stalin, in de jaren twintig volkscommissaris (minister) voor nationaliteitenzaken, is het idee van deze "bevrijding' gepersifleerd tot er van de oorspronkelijke opzet niets meer over was: Stalin paste het in in een bestuurlijk systeem, waarin de autonomie de jure werd gehandhaafd, maar de facto werd onderworpen aan zijn ambitie van de Sovjet-Unie een staat met strak gecentraliseerd bestuur te maken. Hij kanaliseerde het autonomiestreven door in naam autonome, formeel zelfs onafhankelijke Sovjet-republieken hun eigen vlag en wapen, staatshoofd, parlement, grondwet, rechtspraak en regering (inclusief ministers van buitenlandse zaken) te geven. Anderzijds echter werden de bevoegdheden van die republieken op politiek en economisch gebied volledig onderworpen aan de wensen en het gezag van het Centrum: Moskou, de centrale partij en de centrale staat. Georgië werd formeel door (politiek betrouwbare) Georgiërs bestuurd, Estland door Esten. De partijleiders waren doorgaans uit de republieken zelf afkomstig; hun plaatsvervangers waren steeds etnische Russen. In de praktijk hadden zij het in de republieken voor het zeggen.

De grenzen van de Sovjet-republieken en de autonome gebieden binnen die Sovjet-republieken werden in eerste instantie door etnische overwegingen bepaald. In de Sovjet-republiek Georgië maakten de Georgiërs een grote meerderheid uit; in het vooral door Adzjariërs bewoonde gebied binnen Georgië kregen die Adzjariërs een eigen autonome republiek. Binnen Rusland, de grootste republiek van de Sovjet-Unie, ontstonden op die manier zestien autonome republieken en vijftien autonome districten.

Ook politieke en strategische overwegingen speelden echter een rol: historische grenzen werden nogal eens door Stalin gewijzigd om de "bevrijde volkeren' te verdelen en te verzwakken. Zo werd Bessarabië na de annexatie van 1940 een nieuwe Sovjet-republiek, Moldavië - maar die nieuwe republiek raakte wel de strategisch belangrijke zuidelijke helft aan de Oekraïne kwijt. Tot op de dag van vandaag maakt Moldavië aanspraak op dat verloren gebied, net als Roemenië, het land dat Bessarabië moest afstaan.

Een ander voorbeeld van het verdeel-en-heers-beleid van Stalin was Nagorny Karabach, de door Armeniërs bewoonde enclave binnen Azerbajdzjan, die in de jaren twintig van Armenië werd afgepakt en bestuurlijk onderdeel van Azerbajdzjan ging uitmaken. De leiders van de Sovjet-republiek Armenië hebben dat moeten accepteren - maar sinds in 1988 het verval van de Sovjet-macht inzette woedt in en rond de enclave een verwoede strijd om het historische onrecht van zeventig jaar geleden te herstellen.

    • Peter Michielsen
    • Aan deze pagina werkten mee: Frank van den Heuvel
    • Willum Morsch (kaart)
    • Igor Schablowksky. Met dank aan het Informatie-