Russen kiezen, maar weten nog niet waarvóór

MOSKOU, 8 OKT. Rusland telt tientallen politieke partijen, maar een meerpartijenstelsel in de gangbare zin van het woord heeft het niet. Een parlement in de gangbare zin van het woord heeft het ook niet. Het lijkt daarom optimistisch de verkiezingen die president Jeltsin voor 12 december heeft uitgeschreven, te vergelijken met verkiezingen in het Westen.

Niet bekend

Een door de president bijeengeroepen Grondwetgevende Vergadering heeft de hele zomer weliswaar aan een tekst geschaafd die de oude Sovjet-grondwet moet vervangen, maar daarna is het werk stil komen te liggen door de in intensiteit toenemende machtsstrijd in Moskou. Of de grondwet nu snel zal worden afgerond is onduidelijk. Deze week liet het Kremlin weten dat de president de rol van de in de tekst voorziene Federatieraad, een soort Eerste Kamer van regionale vertegenwoordigers, nog eens wil overdenken. Een aantal regionale vertegenwoordigers keerde zich tijdens de crisis van de afgelopen weken onverwacht fel tegen Jeltsin. Hij bepaalde dinsdag wel alvast dat de andere kamer van het parlement, de Staatsdoema, niet vierhonderd maar vierhonderdvijftig zetels zal tellen.

Als op 12 december, zoals Jeltsin woensdag heeft voorgesteld, ook nieuwe lokale en regionale wetgevende vergaderingen zullen worden gekozen, ter vervanging van de oude sovjets, moet op dit niveau dezelfde kwestie worden opgelost.

Een tweede probleem is dat vrije verkiezingen met meer dan één partij voor Rusland nieuw zijn. Tijdens de verkiezingen waarmee in 1990 het laatste Congres van Volksafgevaardigden werd gekozen en in 1991 Jeltsin tot president, was de communistische partij de de dominerende politieke macht. De mislukte coup van augustus 1991 en het uiteenvallen van de Sovjet-Unie moesten nog komen.

Regels voor het tellen van de stemmen in december - in een districtenstelsel of met proportionele vertegenwoordiging, bijvoorbeeld - moeten nog worden vastgesteld. Net als de grenzen van de kiesdistricten, de lijsten van kandidaten en die van kiezers. De commissie die de verkiezingen voorbereidt, maakte gisteren bekend dat waarschijnlijk de helft van de zetels zal worden verdeeld op basis van het districtenstelsel, en de andere helft op basis van proportionele vertegenwoordiging.

Een derde probleem vormen de politieke partijen. Zoals er vroeger te weinig waren, zijn er nu te veel. De afgelopen twee jaar zijn er eindeloos politieke groeperingen gesticht en gesplitst. Ledenlijsten en programma's ontbreken. Namen scheppen ook weinig duidelijkheid: behalve de Communistische Partij van de Russische Federatie zijn er de Russische Partij van Communisten, de Russische Communistische Arbeiderspartij en de Communistische Partij van Bolsjewieken. De Liberaal-Democratische Partij is geen Russische VVD maar een groep die pleit voor het gewapenderhand herstellen van de oude Sovjet-Unie, maar dan zonder de Kaukasus, want dat is volgens partijleider Vladimir Zjirinovski een "kankergezwel'. Zjirinovski werd bij de presidentsverkiezingen van 1991 derde achter Jeltsin, met zes miljoen stemmen.

Van de honderden partijen en partijtjes die zich de komende twee maanden zullen manifesteren is een groot aantal tegen Jeltsin. De radicaalste communisten en nationalisten zijn verenigd in het Front van Nationale Redding, dat deze week door Jeltsin - opnieuw - verboden is. Het Front had nauwe banden met de grootste fractie in het ontbonden parlement: Russische Eenheid. De naam om nu in de gaten te houden is die van Sergej Baboerin, leider van Russische Eenheid. Hij zal de kiezers wijzen op de misdaad, de oorlogen en het geldgebrek die met de economische en politieke hervormingen over het land zijn gekomen. Baboerin heeft misschien niet zoveel invloed in het Kremlin, maar in de rest van het land beschikt hij waarschijnlijk over de beste partij-organisatie.

Recht tegenover de extreem-nationalisten staat Ruslands Keuze, een in juni opgerichte groep onder leiding van vice-premier en hervormer Jegor Gajdar. Hij zal opkomen voor het recht op privé-eigendom, burgerlijke vrijheden en voor decentralisatie. De partijleiding kan gemakkelijk het kantoor van de Russische president binnenlopen, maar buiten Moskou moet nog met de ledenwerving worden begonnen.

Het centrum, dat vóór economische hervormingen is maar tegen de "shocktherapie', heeft de eenheid maar moeilijk kunnen bewaren tijdens de machtsstrijd van de afgelopen maanden. Vooraanstaande figuren de komende weken zullen zijn Arkadi Volski met zijn Unie van Industriëlen, Nikolaj Travkin met zijn Democratische Partij van Rusland en Joeri Skokov met zijn Industriële Partij. Over hun programma's en invloed is nauwelijks iets bekend.

Aan de eerste vrije Russische verkiezingen doen de belangrijkste politici van de afgelopen maanden dus niet mee. Roeslan Chasboelatov en Aleksandr Roetskoj wachten in de gevangenis op de aanklacht die tegen hen zal worden ingediend wegens hun rol bij het geweld van afgelopen weekeinde. Boris Jeltsin is president en die mag volgens de wet geen lid zijn van een politieke partij. Eén van de grote vragen voor de komende weken is of hij zich voor een partij zal uitspreken en zo ja, voor welke.

Of de kiezers de ene partij van de andere zullen onderscheiden staat overigens niet vast. Want als vierde probleem moet de desinteresse van de bevolking worden genoemd. De meeste Russen lijken nog steeds niet te geloven dat zij invloed kunnen uitoefenen op de politiek, een activiteit die zij toch voornamelijk zien als bedrog en zakkenvullerij. Dat laatste is overigens ook de manier waarop veel media erover berichten. Zowel het parlement als Jeltsin kon tijdens de beslissende slag afgelopen weekeinde dan ook niet meer dan tien- tot vijftienduizend demonstranten op de been krijgen.

Nadat afgelopen maandag tanks het Witte Huis onder vuur hadden genomen, laaide het openbare debat wel even op. Maar het ging minder over de toekomst van het land dan over de vraag of president Jeltsin zondag de hele dag dronken was geweest of dat hij juist heel schrander zijn tegenstanders had geprovoceerd om erop los te kunnen slaan. Er zijn Russen met universitaire opleidingen en verantwoordelijke banen die overtuigd zijn van beide tegelijk.