Universiteiten in voormalige DDR zijn klein en gezellig maar tobben met eigen problemen; Tussen Besserwessi's en alte Seilschaften

De universiteit van Greifswald in de voormalige DDR heeft vele vernieuwingen ondergaan. Prettig is het ruimere budget en de toestroom van westerse studenten. Maar lastig zijn de Besserwessi's en de Seilschaften van oude Stasi's.

Der Spiegel 19 april 1993. Speciale bijlage gewijd aan de Duitse universiteiten.

Uit de ranglijst van Duitse universiteiten die begin dit jaar in Der Spiegel werd gepubliceerd bleek het duidelijk: kleine universiteiten zijn beter, grote minder goed. Het onderzoek ging vooral over de Westduitse universiteiten.

Ook de Oostduitse universiteiten zijn na de Wende gerangschikt. Ze komen niet bijzonder goed uit de bus, maar er worden door der Spiegel dan ook niet veel woorden aan verspild.

Er zijn onder de hoogleraren tegenwoordig veel Westduitsers (Wessi's) en die zijn vaak arrogant, oordelen de bewoners van de ex-DDR (Ossi's). Voor de rest zijn de universiteiten van de Neue Bundesländer minder onpersoonlijk, minder vol en tellen ze per docent minder studenten dan de Westduitse leerfabrieken.

Dit globale beeld klopt wel, maar achter deze door Der Spiegel geschetste idylle schuilt een woelige realititeit. Aan de universiteiten in de nieuwe deelstaaten voltrekken zich dezelfde omwentelingen die tegenwoordig geheel Oost-Europa teisteren.

In het Westen wordt vaak vergeten dat het totalitaire DDR-systeem vooral op de universiteiten de vrijheid van onderwijs en onderzoek onderdrukte. Het regime maakte hierbij gebruik van "staatsorganen', van de macht van het partijapparaat en van de Stasi. Andersdenkenden werden bespied, verklikt, geïntimideerd, soms verdreven. Na de Wende was het iedereen duidelijk dat de ijzeren greep van het totalitarisme moest worden gebroken. Daartoe moesten de communistische structuren verdwijnen en mensen die hun collega's hadden bespioneerd en gemuilkorfd moesten weg.

De eerste reactie hierop in het Westen luidde veelal werktuiglijk "McCarthyisme' en "heksenjacht'. De Ossi's halen doorgaans hun schouders op over zoveel betweterigheid, ze zijn het al gewend. Soms valt ook de spotnaam voor de Wessi's: Besserwessi's.

In elke nieuwe deelstaat worden de academische vernieuwingen op eigen manier volgens eigen wetten voltrokken. Op de universiteit van In Greifswald (deelstaat Mecklenburg-Vorpommern) zijn ze er als eerste mee klaar. Zal het vanaf nu opwaarts gaan?

De universiteit van Greifswald is de oudste Zweedse en Pruissische universiteit, gesticht in 1456. De universiteit bleef altijd een grote rol spelen als cultureel bemiddelaar tussen Duitsland en Scandinavië.

Na de Tweede Wereldoorlog mocht de universiteit van de Russen worden heropend, maar zonder de faculteit rechts- en staatswetenschappen. Deze laatste kwam er na de Wiedervereinigung weer bij.

Terwijl de Wende een einde maakte aan de kerncentrale bij Greifswald, heeft deze enkele universiteiten in de vroegere DDR op het nippertje gered. Insiders weten gruwelstory's te vertellen over universitaire zolders waaruit de berkebomen groeiden. (In Greifswald zie je ook nu nog boompjes uit gebouwen omhoogsteken.)

Eherenkommissionen

De wet ter vernieuwing van de universiteiten en hogescholen in Vorpommern schreef een proces in drie fasen voor. In de eerste fase werd élke universitaire werknemer door Ehrenkomissionen bekeken. Die moesten zijn rol onder het communistische systeem beoordelen.

Fase twee was het Überleitungsverfahren, de controle van de puur vakmatige kwalificatie van alle docenten en hoogleraren. Men werkte daarbij hoofdzakelijk met attesten van westerse collega's. De derde fase omvatte een Übernahmeverfahren - de invulling van het structuurplan van de universiteit.

Geen van de drie fasen was definitief: op elk niveau waren bezwaren mogelijk die door onafhankelijke commissies werden behandeld. Het ministerie gaf opdracht zoveel mogelijk mensen te houden. Dat is dan ook gebeurd: op 31 december van het Wendejahr 1989 had de universiteit 4.905 werknemers, na afsluiting van de "universitaire vernieuwing' op 31 december 1992 waren het er 3.505.

Juridisch correct

In fase 1 domineerden juristen uit de oude deelstaten die nauwelijks de moeite namen om de vervlechtingen van staat, partij en Stasi in het universitaire leven uit te zoeken. Heksenjacht? Professor Festge lacht. Nu is hij directeur van de kliniek voor kinderchirurgie, maar zijn DDR-carrière werd jarenlang gesaboteerd doordat hij als overtuigd christen alle uitnodigingen om lid te worden van de SED afsloeg. "Formeel liep alles juridisch correct, maar het is herhaaldelijk gebeurd dat de Ehrenkommission over alom bekende SED-kopstukken officieel concludeerde dat ze geen of maar weinig boter op hun hoofd hadden, terwijl iedereen van ons wel beter wist.' Hij zucht. "Op die manier hebben veel voormalige potentaten hun macht behouden. Erger nog, ze hebben ook veelal vanouds connecties met elkaar en opereren collectief. We noemen dat alte Seilschaften (een Seilschaft is een groepje bergbeklimmers die onderling met touwen verbonden zijn). Hier in Greifswald kunnen we concrete voorbeelden noemen voor het voortbestaan van die oude connecties. Tegenwoordig zijn ze markteconomisch georiënteerd, handhaven zich dankzij oude relaties, ook met Westerse bedrijven en partijen, en knopen ook nieuwe aan. We zien hierin ook een groot politiek gevaar voor ons land.'

De aantijgingen van prof. Festge worden gepreciseerd door zijn collega Michael Robert Gaab, een Wessi. Misschien daarom neemt hij geen blad voor de mond. Geëmotioneerd illustreert hij de macht van zo'n Seilschaft, het bedrijf Medigreif, en vertelt over de titanenstrijd die hij voor de medische faculteit met dat bedrijf levert.

Prof. Gaab, chef neurochirurgie, werd door de Universiteit van Hannover uitgeleend. Hij zorgde voor geld uit de derde geldstroom, mobiliseerde stichtingen en kennissen, waaronder Hannelore Kohl (echtgenote van de Duitse bondskanselier). De nieuwe kliniek, in een voorstad van Greifswald, verschilt dan ook weinig van een "Westers' ziekenhuis. Gaab toont vol trots de nieuwe apparatuur - met behulp van computerbeelden kunnen hersenletsels van patiënten worden beoordeeld.

Maar Gaab heeft in Greifswald geen gemakkelijk leven. Zijn verhaal lijkt veel op een mafia-verhaal. "De voormalige leidinggevende neurochirurg hier, prof. Lang, bleek een Stasi-medewerker en moest vertrekken. Maar ik moet telkens weer vaststellen dat alleen de kleine vissen de nadelen van hun verleden ondervinden. De grote redden zich best.'

"Kort voor de Wende beseften de hoge pieten van de Stasi, de NVA (het DDR-leger, JQS) en de partij wat er ging komen. Ze verdeelden de onroerende goederen en andere bezittingen van die instituties onder elkaar. Nu zijn ze grootgrondbezitters, hebben hotels en restaurants en rijden in dikke Mercedessen. Kijkt U maar eens door het raam, naar dat gebouw hiertegenover. Dat is eigendom van de universiteit en we zouden het goed kunnen gebruiken. In de warrige tijden rond de Wende werd het voor DM 10.000 voor 99 jaar verhuurd aan de firma Medigreif. Weet U wie daar allemaal in zitten? Een generaal van de NVA, een professor van het legerziekenhuis, de hoogste Stasi-officier in Greifswald, de Stasi-chefarts. Alle artsen die na de democratisering de universiteit moesten verlaten vonden daar een nieuw onderkomen. Let wel, ik ben daar niet op tegen. Ze moeten ook ergens werken. Maar weet U wat ze doen? Ze beconcurreren de universiteit. Ze hebben zonder veel te vragen naar licenties een computertomograaf en een kernspintomograaf aangeschaft en hebben nu tot overmaat van ramp ook het ziekenfondsmonopolie verworven. Er is geen plaats voor twee bij de ziekenfondsen. Zo snijdt de stad zich in haar eigen vingers: ze moet ons betalen, maar wij mogen de diensten daarvoor niet leveren.

Nieuw dak

Professor Rutscher, Prodekan van de faculteit voor Natuurwetenschappen, is duidelijk een nuchtere bèta-wetenschapper, maar van zijn gezicht straalt het stille geluk af. Het gebouw waarin de faculteit zetelt heeft recentelijk een nieuw dak en nieuwe ramen gekregen. "Macht von außen einen stabilen Eindruck, nicht wahr?', vraagt hij gretig.

Gisteren is ook de nieuwe apparatuur gekomen, voor zo'n miljoen mark. Voor analyses van het oppervlak van vaste lichamen. Vroeger was zoiets ondenkbaar. Trots leidt hij me naar het laboratorium waar het na wat schilderwerkzaamheden zal worden opgebouwd.

"Maar', zegt Rutscher, 'er moet nog zoveel worden gedaan. Neem de aantallen docenten. Alleen al in natuurkunde moeten er nog vier ordinariaten worden bezet. Er moeten meer wetenschappers uit de Alte Bundesländer hiernaartoe komen. Maar het is ook goed als onze mensen naar het Westen gaan. Maar tot nog toe nam het Westen onze mensen aarzelend aan. Je wordt beoordeeld op je publikaties in Westerse tijdschriften en zoiets zag het DDR-regime nu eenmaal niet graag.

"Een brain-drain van ons naar het Westen? Van de jongere fysici, tot midden dertig, gaan er misschien een paar. Ik zou het geen brain-drain noemen. Voor schei- en natuurkundigen is de situatie hier tegenwoordig moeilijk. Verscheidene bedrijven zijn opgeheven en er heerst werkloosheid. Het zou onrechtvaardig zijn om dan te zeggen ""Blijf hier''.'

Umorientierung

De faculteiten met de grootste ideologische lading ten tijde van de DDR waren Letteren, Economie en Rechten. Prof. Niemeyer is slavist, en toch goedgemutst. Natuurlijk valt het woord Umorientierung. "Voor de Wende was Russisch dominant. Nu niet meer, het is ook van de scholen verdwenen als verplicht vak. We hebben belangrijke zwaartepunten. Neem de Oekrainistiek. Daarvan hebben wj het enige ordinariaat in geheel Duitsland.'

"We zijn de meest noordoostelijke universiteit van Duitsland, dat brengt voor de letteren nogal vanzelfsprekende consequenties met zich mee. Er is bijvoorbeeld een zeer actief instituut voor Nordistiek door de eeuwenlange connecties met Scandinavië. Wij in de Slavistiek bieden Pools, Tsjechisch, Servo-kroatisch - om humanitaire redenen hebben we een lector uit Sarajevo uitgenodigd, met gezin en al. Tot mei behoorde ook de Baltistiek bij ons. Nu is het een zelfstandig instituut.'

"Voor literatuur uit het Westen beschikten we vóór de Wende jaarlijks over zegge en schrijve 500 valutamark, nu over 30.000 DM. Veel Westerse boeken gingen meestal linea recta naar de Giftschrank (afgesloten bibliotheekkast voor ideologisch ondermijnende werken).'

Eigendomskwesties

Volgens Prof. Hirtz, decaan van de Filosofische Faculteit (vergelijkbaar met Letteren hier) zijn de problemen van de universiteit Greifswald niet van financiële aard. Hirtz: "De regering in Bonn, stichtingen en de derde geldstroom hebben de schrijnendste problemen opgelost. Het probleem zijn de gebouwen. Een groot struikelblok vormen de eigendomskwesties. Zolang dat niet uitgezocht is, kan aan de gebouwen niets worden gedaan. Oude eigenaren duiken op, de minister kan niet iedereen afkopen.'

Prof. Hirtz: "De studentenaantallen stijgen niet zo snel als we zouden willen. 4.000 studenten heeft de universiteit tegenwoordig, we zouden er zo'n 8.000 aankunnen. De studenten zijn tijdens de woelige omstructurering niet bij bosjes naar het Westen weggelopen zoals werd gevreesd. Hier kent elke professor al zijn pupillen. Dat wordt gewaardeerd. 17 procent van de studenten komt nu uit de Alte Bundesländer. Vooral voor de vakken waarvoor daar een numerus clausus geldt - medicijnen, rechten. En wie komt, blijft. De menselijke verhoudingen zijn beter. Je wordt niet alleen gelaten, er is veel contact. En de omgeving is prachtig. Dat moet je ook niet onderschatten. Op een steenworp afstand ligt het eiland Rügen. Er zijn ook uitstekende mogelijkheden voor recreatie - zeilen, surfen, zwemmen, dat wordt nog verder uitgebouwd. Er zijn tegenwoordig veel studenten die van sfeer houden.'

Leraren

Aan de universiteit werden traditioneel veel leraren opgeleid. Tegenwoordig wil niemand meer leraar worden. Susanne, 22, studeert tóch voor leraar wis- en aardrijkskunde, in het 8ste semester. Ze is dus begonnen in de DDR-tijd en het was geen noodoplossing, maar haar eigen wens. Ze wilde vroeger dolgraag leraar worden. Nu weet ze het eigenlijk niet meer zo precies. Het is moeilijk geworden op scholen te werken. De leraren zijn nogal beknot in de laatste tijd, leerlingen en vooral ouders hebben veel meer inspraak.

De huidige toestanden aan de universiteit kunnen Susanne niet bekoren. Voor de Wende was alles geregeld. Je wist dat je na 4 à 5 jaar studie klaar was. Het stond vast wat je als bijvak kon nemen en de curricula waren in de verschillende vakgroepen op elkaar afgestemd. Tegenwoordig heb je natuurlijk veel meer mogelijkheden om te combineren, maar meestal overlappen de colleges elkaar. Man muß sich um alles selbst kümmern! Ook de BAföG (studiebeurs) moet je zelf aanvragen, een papierwinkel. Vroeger kreeg je 350 mark beurs, betaalde 15 mark huur en klaar was Kees.

Susanne woont in een studentenflat. De kamer deelt ze met een ander meisje. Een eenpersoonskamer kost DM 240. Zij betaalt DM 140 en dat vindt ze veel. Vooral als je de staat van onderhoud bekijkt. In Bochum, waar ze is geweest, betalen de studenten dezelfde huur, maar ze hebben veel meer comfort.

Je kunt tegenwoordig ook huursubsidie krijgen. Heeft Susanne dat gedaan? Nee. Waarom niet? Vergeten. En haar vriendin? Die heeft het ook vergeten. Je moet nu eenmaal ontzettend veel zelf regelen...

Ja, er zijn professoren van haar ontslagen en die waren wel goed. Tenminste, wat ze onderwezen kwam goed over. Niet elk onderwijs heeft met politiek te maken. De studenten zeggen soms, de Wessi's die hier naartoe zijn gekomen, die konden ze in het Westen zeker niet gebruiken... Ze weet wel dat dit te globaal is, dat die mensen veel hebben gezien, "meer dan die van ons'. Maar, houdt ze vol, es tut mir sehr leid um meine Professoren, bei denen wir viel gelernt haben! Een van die Wessi's denkt echt dat we achterlijk zijn, alsof we voor niks hebben gestudeerd, alsof we niks hebben geleerd!

Andreas, 27, studeert rechten in het 5de semester. Ik vind hem ijverig pennend bij de studentenvereniging ASTA. Hij haast zich te zeggen dat hij niet hoort tot het gekozen bestuur. Voor de Wende heeft hij drie jaar voor leraar wis- en natuurkunde gestudeerd, maar is om gezondheidsredenen overgestapt op rechten. Tegenwoordig is alles veel vrijer. Je mag omzwaaien, je mag je uiten. Vroeger moest je om te mogen studeren staatsgetrouwe ouders hebben en beschikken over een aanbeveling van een of ander hoge piet.

Veel Duitse studenten rechten, zegt hij, zijn niet geïnteresseerd in de politieke ontwikkeling van de maatschappij. Ze hebben alleen belangstelling voor hun diploma, halen dat zo snel mogelijk en gaan geld verdienen. Dat is gevaarlijk, want ze ontwikkelen geen kritische blik. Mochten er andere tijden komen, dan zullen ze die wetten kritiekloos toepassen. Maar aan de andere kant is het Duitse burgerlijke recht algemeen bekend als het beste van Europa. Heel goed uitgekiend. "Wel een wat droge materie', bepeinst Andreas, "Wiskunde was boeiender.'

O ja, hij is wel tevreden over de ontwikkelingen. Want kijk maar eens naar de universiteit van München met haar 63.000 studenten, net zo veel als alle inwoners van Greifswald samen. Dat betekent slechte begeleiding door de hoogleraren, die kunnen het natuurlijk nooit bijbenen: 5.000-7.000 studenten rechten. Je kunt ze gewoon niet allemaal kennen. Wat dat betreft worden we zeer persoonlijk begeleid. Als we de werksters ook meerekenen hebben we hier een verhouding van haast 1:1, net een eliteschool, lacht hij. Typisch socialisme - totdat je failliet gaat.

Net als Susanne heeft hij het niet zo op Wessi's: "Nou ja, er is te weinig geld, de stad is provinciaal en ze kunnen niet snel aan een mooi huis en een stuk grond komen. Goede westerse hoogleraren staan niet te dringen om hierheen te komen.'

Prof. Festge: "Laatst waren er twee sollicitanten uit de alte Bundesländer, met prachtige referenties van mijn collega's daar. Nou, we hebben ze niet genomen! Die mensen hadden bar weinig vakkennis en wetenschappelijke achtergrond. Ze zouden nooit het lef hebben gehad om op dit niveau in het Westen te solliciteren! Maar de collega's die hun de aanbevelingen gaven, denken zeker: ach, het zijn maar de Neue Länder...'

Prof. Gaab: "Ik zou iedereen met capaciteiten uit het Westen aanbevelen hier te komen werken, als hij iets wil helpen opbouwen. Maar veel van mijn collega's bekommeren zich alleen om hun particuliere patiënten. Wie echter hier naartoe komt moet iets presteren!'

    • Julia Quak-Stoilova