Gide en Elisabeth

De seksuele belangstelling van de Franse schrijver André Gide (1869-1951) ging vooral uit naar jongetjes. Biografen nemen aan dat hij nooit de liefde bedreven heeft met zijn nicht en echtgenote Madeleine. Tijdens zijn huwelijksreis vermaakte hij zich in Rome met het fotograferen van naakte jongens en ergerde hij zijn jonge vrouw in Noord-Afrika door zijn grote belangstelling voor schooljongens. Het kostte Gide vervolgens geen moeite de meeste tijd gescheiden te leven van zijn vrouw, die in 1938 overleed.

Toch heeft Gide één keer seksueel contact gehad met een vrouw. Dat was met Elisabeth van Rysselberghe, de dochter van de Belgische schilder Theo van Rysselberghe. Een portret dat haar vader van haar schilderde hangt op het ogenblik bij de Haagse kunsthandel Van Voorst van Beest. Gide-specialisten menen dat Gide en Elisabeth in 1922 een historisch experiment op het strand hebben uitgevoerd om te zien waartoe de homoseksueel met een vrouw in staat was. Verondersteld wordt dat de schrijver later de gedachten die hij bij deze onderneming had, heeft beschreven in het verhaal Geneviève, waarin een dokter Marchant voorkomt die aantoonde dat hij in staat was tot voortplanting als er maar niets sentimenteels bij kwam, dat wil zeggen als het maar niet met liefde te maken had. Van een spontane opwelling is in ieder geval geen sprake geweest. Volgens Jean Lambert heeft Gide al in 1916 aan Elisabeth geschreven dat hij een kind bij haar wilde maken. Lambert heeft zijn kennis opgedaan als latere schoonzoon van Elisabeth.

Gide was zeer bevriend met de ouders van Elisabeth, die zijn buren waren in de Parijse Rue Vaneau. Elisabeths moeder, Maria van Rysselberghe (beter bekend als Madame Théo), heeft vele jaren alles genoteerd wat zij van Gides leven waarnam. Die dagboeken zijn later uitgegeven als Les cahiers de la petite dame en zijn een onuitputtelijke bron van gegevens over de schrijver.

Gides experiment met Elisabeth - op het in de Haagse kunsthandel aangeboden portret een ernstig kijkende vrouw met hooggesloten blouse en een hoed - had vergaande gevolgen. In januari 1923 werd Catherine geboren, de dochter van Elisabeth en Gide. Lange tijd werd Gides vaderschap angstvallig geheim gehouden, vooral om de complicaties met Gides echtgenote Madeleine niet groter te maken dan ze al waren. Gide bemoeide zich veel met zijn dochter, maar Catherine kreeg pas op haar dertiende jaar te horen dat hij haar vader was. Voor die tijd vertelde moeder Elisabeth dat haar vader voor haar geboorte al gestorven was. Catherine kreeg later de achternaam van haar vader, Gide, en trad gewoon als de dochter van de schrijver op. Toen zij trouwde werd Jean Lambert door Gide ook aangesproken als zijn schoonzoon.

Behalve Madeleine - van wie wordt aangenomen dat zij het vaderschap van haar man had ontdekt - leek geen van de betrokkenen van de ingewikkelde familieverhoudingen een probleem te maken. Toen Elisabeth een tweede keer zwanger werd en besloot te trouwen met de verwekker van dit kind, schreef haar moeder, Madame Théo, in haar dagboek dat zij niet begreep waarom een huwelijk nodig was. Met Gide was Elisabeth toch ook nooit getrouwd en dat had toch ook niet tot onoverkomelijke moeilijkheden geleid?

    • Ben van der Velden