De verwording van de operatie"Restore Hope'

Wie herinnert zich niet hoe vorig jaar in de nacht van 8 op 9 december Amerikaanse mariniers landden op de kust van Somalië, opgewacht door hordes buitenlandse journalisten die getuige wilden zijn van de "lichtshow' op het Somalische strand.

Met de bliksemactie "Restore Hope' zouden de Amerikanen de rust herstellen in het door geweld verscheurde land, waar dat jaar 350.000 mensen waren omgekomen door honger en geweld. Alle strijdende partijen in Somalië hadden hun zegen gegeven aan de Amerikaanse interventie. Na een paar weken al zouden de Amerikanen de operatie overdragen van de Verenigde Naties, die dan konden toezien op de wederopbouw van het land.

Aanvankelijk verloopt de operatie voorspoedig. De 28.000 Amerikanen en 2.000 Fransen die met een luchtbrug op verscheidene plaatsen in het land worden gedropt nemen steden als Baidoa en Kismayu moeiteloos in en hun komst wordt gevierd door de bevolking. Al snel is de situatie stabiel genoeg om de voedselhulp te hervatten. Op 28 december verzoenen de leiders van twee van de belangrijkste strijdende facties zich met elkaar: Ali Mahdi Mohammed en Mohammed Farah Aideed spreken in Mogadishu hand in hand een menigte toe van duizenden aanhangers.

Korte tijd later begeven Aideed en Mohammed zich met twaalf andere krijgsheren naar vredesbesprekingen in de Ethiopische hoofdstad Addis Abeba. Op 15 januari tekenen alle veertien partijen een akkoord dat voorziet in een wapenstilstand voor het hele land en ontwapening van alle milities. De Verenigde Staten laten weten dat alles volgens plan verloopt en dat ze zich binnen twee weken denken terug te trekken. Dit wordt wat later: pas op 27 april dragen de Amerikanen het bevel over aan troepen van de VN.

In de tussentijd is Amerika opgeschrikt door de dood van een Amerikaanse militair en nieuwe activiteit van de clans die het vredesakkoord hebben getekend. Eind januari is het voor het eerst goed raak. In het zuiden van Somalië, in en rond Kismayo, raken clans slaags met elkaar. In samenwerking met Belgische militairen voeren de Amerikanen op verzoek van Aideed een aanval uit op de militie van krijgsheer Mohamed Morgan, een schoonzoon van de verdreven president van het land, Siad Barre. Aideed had gedreigd uit het vredesoverleg te stappen omdat Morgan een van zijn bondgenoten bij Kismayu had aangevallen. In maart verlaat Aideed het vredesoverleg toch als Morgan zijn bondgenoot uit Kismayu verjaagt en de stad inneemt. Aideed zweert Kismayu te zullen heroveren.

De protesten van de Somalische bevolking tegen het optreden van de Amerikanen nemen toe. Hulpverleners klagen over de toegenomen agressie tegen buitenlanders. In februari doden Amerikaanse troepen negen Somaliërs als een demonstratie in Mogadishu van enige honderden aanhangers van Aideed uitloopt op rellen. Op 12 maart komen drie Belgische parachutisten om bij een landmijnexplosie.

Een VN-vredesmacht van ruim dertigduizend man, onder wie nog ongeveer vijfduizend Amerikanen, neemt eind april de operatie over. Van harte gaat het niet. Secretaris-generaal Boutros-Ghali is teleurgesteld dat de Amerikanen de moeilijke taak van de ontwapening van de milities heeft laten liggen voor de VN-troepen. Verder dan het oprollen van enkele arsenalen en de confiscatie van geweren van bewakers van hulpverleners zijn de Amerikanen, bang voor hun eigen levens, niet gegaan. Geschat wordt dat de krijgsheren nog over voldoende wapens beschikken om de strijd jarenlang voort te zetten.

Een maand lang blijft het relatief rustig in Somalië, al hebben bij Kismayu voortdurend gevechten plaats tussen Somalische strijdgroepen. Maar begin juni barst de bom. Bij een confrontatie tussen VN-militaren en strijders van Aideed komen 22 Pakistaanse VN-militairen om het leven. Als vergelding voeren de Amerikanen enkele dagen lang luchtaanvallen uit op installaties van Aideed. Net als na de dood van de twaalf Amerikanen het afgelopen weekeinde zenden ze nieuw materieel en extra troepen naar Somalië, onder wie tweeduizend mariniers die gelegerd zijn in Koeweit.

De bevolking van Mogadishu reageert met grote verontwaardiging op de bombardementen, waarbij tientallen, mogelijk honderden Somalische burgers gedood worden. Nieuwe rellen breken uit. Op 14 juni openen Pakistaanse VN-militairen het vuur op een woedende menigte en schieten zeker veertien betogers dood, onder wie enkele vrouwen en kinderen. Het incident wekt de schijn dat de Pakistanen wraak wilden nemen op de dood van hun collega's en dat de VN dus partij geworden zijn in het conflict. De VN proberen deze indruk weg te nemen. Uit een onderzoek zou zijn gebleken dat de eerste schoten werden gelost vanuit de menigte; VN-militairen hebben in dat geval het recht terug te schieten. Er worden voor het eerst pogingen gedaan om Aideed te pakken, maar hij weet te ontsnappen. De VS loven een beloning van 25.000 dollar uit voor de zijn gevangenneming.

De gewapende confrontaties tussen VN-troepen en Somalische milities houden intussen aan met verliezen aan beide kanten. Begin juli vallen Amerikaanse vliegtuigen een gebouw in Mogadishu aan van waaruit Aideed zijn operatie zou coördineren. Bij het bombardement komen ten minste 54 Somaliërs om het leven. Een dag later koelen Somaliërs hun woede op de pers: Vier buitenlandse journalisten worden door een woedende menigte gelyncht.

De kritiek op de VN-operatie neemt hand over hand toe. De mensenrechtenorganisatie African Rights publiceert een rapport waarin zij de VN ervan beschuldigt onnodig gewelddadig op te treden tegen Somalische burgers. Uit Somalië teruggekeerde Belgische militairen doen een boekje open over het geweld dat zij zelf tegen Somalische burgers gebruikt hebben. Italië, een andere deelnemer aan de VN-vredesmacht, vindt dat de VN het humanitaire doel van de operatie volledig uit het oog hebben verloren. Uit protest tegen het geweld besluit Italië in augustus zijn troepen terug te trekken uit Mogadishu.

Op 9 augustus rijdt een Amerikaans konvooi in het zuiden van Mogadishu in een hinderlaag. Vier Amerikaanse militairen worden gedood. President Clinton belooft een “passende reactie” en stuurt een speciaal commando naar Somalië om krijgsheer Aideed te arresteren. In Mogadishu escaleert de strijd tussen de VN-troepen en aanhangers van Aideed. Verscheidene pogingen om Aideed te arresteren mislukken. Begin september worden zeven Nigeriaanse VN-militairen doodgeschoten en oogsten de VN opnieuw protest door vanuit de lucht een bloedbad aan te richten onder een menigte Somaliërs. Volgens de VN was vanuit de lucht te zien dat sommige Somaliërs wapens droegen. Bij de beschieting komen echter vooral veel vrouwen en kinderen om het leven. Aideed spreekt van 150 doden.

De Amerikaanse VN-gezant in Somalië, de gepensioneerde admiraal Jonathan Howe, legde er bij een bezoek aan de VS deze maand de nadruk op dat "Mogadishu' het enig overgebleven probleem is in Somalië, en pleitte voor de komst van vijfduizend extra troepen voor de oplossing van dit probleem.

    • Joke Mat