Tijdbommen tikken onder partijcongres van Britse Conservatieven

BLACKPOOL, 5 OKT. Bij het begin van het Conservatieve Partijcongres vandaag in Blackpool doen prominente Tories hun best een eind te maken aan de openlijke verdeeldheid in de rijen. Speculaties dat premier John Major zich in november zal moeten onderwerpen aan een herverkiezing als leider worden minder waarschijnlijk, nu ex-premier Margaret Thatcher heeft uitgesproken dat een dergelijke tussentijdse uitdaging niet wenselijk is. Maar de sfeer waarin het congres begint is gespannen, omdat de congresleiding publieke verontwaardiging uit de zaal niet helemaal kan wegregisseren - al doet zij daartoe alle moeite.

Het congres in Blackpool begint tegen een achtergrond waarin de kiezers de Tories in de opiniepeilingen de derde plaats toekennen en Labour als favoriet aanduiden. Premier John Major weet zijn persoon verregaand onpopulair, binnen- en buiten de partij, en ziet zich genoodzaakt zijn reputatie zo goed mogelijk te herstellen door komende vrijdag de toespraak van zijn leven te houden. De grote thema's van het congres zijn de economie, Groot-Brittanniës positie ten opzichte van Europa en law and order. Op alle drie punten zijn Majors ministers in het defensief gedrongen en er is dit jaar geen Michael Heseltine (ziek) die de zaal met meeslepend redenaarsgeweld “om” kan krijgen tot een punt waarin rancune plaats maakt voor het wij-Tories-met-zijn-allen-gevoel.

Onder het congres liggen verschillende tikkende tijdbommen. Eén daarvan, de aanwezigheid van Lady Thatcher, is door de partijleiding zo goed mogelijk geneutraliseerd. Majors majesteitelijke voorgangster krijgt morgenavond in Blackpool een diner aangeboden en wordt donderdagochtend voor een eenmalige verschijning op het platform ontvangen. Dit vertoon van eenheid is nog versterkt door de mededeling dat de ex-premier zich beschikbaar heeft gesteld om volgend jaar fondsenwervings-activiteiten ten behoeve van de partijkas te ontplooien. Die vertoont een tekort van negentien miljoen pond nu de helft van de donateurs het heeft laten afweten.

In een vraaggesprek met The Sunday Times, het zondagsblad dat zo graag al afgelopen weekeinde met de voorpublikatie van Thatchers memoires was begonnen, onthield Thatcher zich van directe kritiek op Major. Ze kwam hem zelfs te hulp door te zeggen dat de partij de regels moet veranderen die het mogelijk maken een zittend premier te vervangen door een nieuwe leider.

Maar het is duidelijk dat de ex-premier Major het leven zuur zal maken met de publikatie en promotie van haar boek volgende week. De publiciteitstoer die daaraan vastzit dient om af te rekenen met Majors uitspraak over haar bewind - “een gouden eeuw die nooit bestaan heeft” - en om het anti-Majorkamp in de partij een hart onder de riem te steken. “Don't worry, Granny will always be there to advise”, hield ze een gehoor van net aangetreden Lagerhuisleden onlangs voor.

Een andere tijdbom is de aanwezigheid van ex-minister van financiën Norman Lamont op het congres. Die zal (in zogenaamde fringe-activiteiten) toespraken houden die erop zijn gericht de poisitie van John Major verder te ondermijnen. Lamont is rancuneus omdat Major hem ontslagen heeft voor een economisch beleid dat de premier zelf had ontworpen. Gekrenkt in zijn gevoelens van loyaliteit deed Lamont afgelopen weekeinde al bij voorbaat zijn zoveelste aanval op de plannen van zijn opvolger, Kenneth Clarke, om de belastingen te verhogen.

Clarke zal alle registers moeten opentrekken in het debat over de economie. De minister van financiën is een robuust spreker, maar hij kampt met de moeilijkheid dat hij pas eind november zijn begroting presenteert. Hij kan op het congres niet weggeven wat hij tot dat moment moet bewaren, maar hij wordt wel geconfronteerd met de wetenschap dat 95 procent van de bevolking gekant is tegen de voorgenomen invoering van BTW op huisbrandstof. Het is een van de explosiefste onderwerpen van de week, al heeft de congresleiding 140 moties over het onderwerp genegeerd en er slechts één voor discussie uitgelicht die de regering feliciteert met haar economisch beleid.

Ook al zal het woord Europa door ministers zoveel mogelijk worden vermeden, het onderwerp ligt er in tal van vormen en prominente anti-Europeanen zullen het in even zovele variaties proberen aan te snijden. Om de aandacht af te leiden is er aan regeringszijde het plan de handhaving van orde en gezag deze week tot centraal thema te maken. De onrust over stijgende criminaliteit (verdubbeld sinds de Tories aan het bewind zijn) is groot en Labour heeft het onderwerp op haar congres in Brighton met succes ook tot het hare gemaakt. Minister Howard (justitie en binnenlandse zaken) heeft in een serie lekken naar de pers al laten weten dat hij met “straffe” nieuwe maatregelen gaat komen. Dat moet de voorstanders van doodstraf en lijfstraf tevreden stellen en de verzamelde partijleden het idee geven dat het tenminste met één van de pijlers waarop de partij rust weer goed komt.