Blank en zwart delen tribune bij zaak tegen moordenaars Hani

Op 10 april werd de populaire zwarte leider Chris Hani vlak bij zijn huis met vier pistoolschoten om het leven gebracht. Gisteren begon in Johannesburg het proces tegen de drie verdachten van de moord.

JOHANNESBURG, 5 OKT. De apartheid in zaal 4E van het gerechtshof in Johannesburg was van korte duur. Op twee rijen had de blanke aanhang van de drie verdachten van de moord op ANC-leider Chris Hani zich gistermorgen apart genesteld - zondagse pakken, verse permanenten en twee geüniformeerde leden van het Boere Vrijheid Korps. Eigen volk, eigen gebied, luidt immers de slagzin van de blanke conservatieven.

Even later schoof de harde werkelijkheid van het nieuwe Zuid-Afrika aan. Twee zwarte mannen voegden zich niet bij de rest van de zwarten op de publieke tribune, maar gingen naast een blanke vrouw zitten. Ze gilde dat ze weg moesten, terug naar hun eigen mensen. Het publiek joelde haar uit: “Dit is de rechtszaal, dit is niet jullie plek”.

Op enkele incidenten als deze na, verliep de eerste zittingsdag van het Hani-proces rustig. Tot een grote confrontatie buiten het gebouw tussen rechtse extremisten en zwarte demonstranten, die de politie vooraf vreesde, kwam het niet. Rechts kwam niet opdagen. Het was een groot verschil met de gespannen dagen na de moord op de populaire zwarte leider, op 10 april dit jaar. De zwarte woede leidde tot plunderingen, protesten en doden. Door kalm optreden wist de staatspresident-voor-enkele-dagen, Nelson Mandela, anarchie te voorkomen.

Twee mannen en één vrouw staan de komende weken voor rechtbank-president C.F. Eloff terecht voor de moord op Chris Hani, secretaris-generaal van de communistische partij, hoofdbestuurslid van het ANC en de meest waarschijnlijke opvolger van Mandela. De Poolse immigrant Janusz Waluz (38) wordt ervan verdacht met vier schoten Hani te hebben vermoord. Clive Derby-Lewis (57), voormalig parlementariër van de Konservatieve Partij en actief in internationale extreem-rechtse bewegingen, heeft volgens justitie het pistool geleverd waarmee Hani om het leven is gebracht. Zijn vrouw Gay Derby-Lewis (54) stelde volgens de aanklacht een "dodenlijst' op met namen en adressen van ANC-leiders (behalve Hani ook Nelson Mandela en Joe Slovo) en al te verlichte blanke journalisten. De drie is moord, samenzwering tot moord en onwettig wapenbezit ten laste gelegd. Ze ontkenden gisteren schuld op alle aanklachten.

Gay Derby-Lewis, een voormalige non, is al enkele maanden vrij op borgtocht. Een aanhanger stopte haar een geborduurd kussentje toe om de harde banken wat te verzachten. Haar echtgenoot kwam breed lachend en met opgestoken duimen naar zijn aanhangers de rechtszaal binnen. Trillende handen en tics in het gezicht verriedden de spanning. Waluz daarentegen, een slanke man met dun lichtblond haar, maakte een kalme, onverstoorbare indruk. Hij werd bijgestaan door een Poolse tolk en liet af en toe zijn advocaat bij zich roepen om hem iets toe te fluisteren.

De eerste getuige was net zo Afrikaans als de blanken op de tribune. Retha Harmse reed de ochtend van 10 april met haar auto door de gemengde middenklasse-wijk in Boksburg, op weg om boodschappen te doen. Toen ze voorbij het huis van Hani reed, hoorde ze twee schoten en zag ze een blanke man in schiethouding staan. Even later boog de man zich over het zwarte slachtoffer en schoot nog twee keer. Harmse zag het kenteken van de auto en reed snel naar huis, terwijl ze het nummer hardop bleef herhalen. Thuis belde ze de politie, die tien minuten later in Boksburg in de genoemde auto Waluz aanhield. Hij had een pistool bij zich, dat volgens ballistisch onderzoek bij de aanslag was gebruikt. Het was drie jaar eerder gestolen bij een legerbasis en volgens justitie van een geluiddemper voorzien door Clive Derby-Lewis. Bloedsporen op de kleding van Waluz waren van dezelfde bloedgroep als die van Hani.

Nelson Mandela roemde in de dagen na de moord de moed van deze kroongetuige. Om rassenonlusten te voorkomen hield hij de zwarte bevolking voor dat Hani weliswaar was vermoord door een blanke, maar dat de mogelijke dader was aangehouden door de oplettendheid van een andere blanke. Rita Harmse werd er niet populair door bij de extremisten onder haar eigen bevolkingsgroep. Na telefonische bedreigingen moest zij haar huis ontvluchten.

De tweede getuige, buurman Michael Buchanan, was als eerste op de plaats van de aanslag. Hij leidde het huilende twaalfjarig dochtertje van Hani weg bij het lijk van haar vader. Als trouw lid van de buurtwacht had Buchanan zijn wapen gepakt en zich naar buiten gespoed toen hij de schoten hoorde. Hij zag voor zijn huis dezelfde auto wegrijden als getuige Harmse. Buchanan zag een blanke man met kort blond haar. De volgende dag herkende hij bij de politie Janusz Waluz.

De komende weken zullen ruim vijftig getuigen voor de rechtbank verschijnen. Het ANC hoopt aanwijzingen te krijgen dat de moord op Hani onderdeel was van een breder complot om zwarte leiders om te brengen. Politie en justitie geloven daar niet in. Het ANC-gezinde weekblad Sunday Nation publiceerde dit weekeinde een gedetailleerd moordplan dat gevonden zou zijn op een computerdiskette in het huis van een extreem-rechtse blanke, een bekende van Waluz. Twee weken na de moord op Chris Hani zou Waluz volgens dit plan ANC-jeugdleider Peter Mokaba moeten ombrengen. Daarna zou de moordenaar zelf om het leven worden gebracht om de sporen uit te wissen.

Voor de paar honderd ANC-demonstranten, die de hele dag zingend en dansen doorbrachten voor het gerechtsgebouw, doet de rechtszaak er niet echt toe. Voor hen is de uitkomst duidelijk. Voor het gebouw hing een pop, met om zijn nek de simpele aanbeveling: “Just hang him”.