Vlaamse miniaturen: innig huwelijk van woord en beeld

Tentoonstelling: Tover van de Middeleeuwen. Vlaamse Miniaturen voor Van Eyck. T/m 6 nov. Romaanse Poort, Brusselsestraat 63, Leuven. Di t/m do 10-18u, vr 10-22u, za en zo 13-18u. Wetenschappelijke catalogus: 980 Bfr. Boek n.a.v. de tentoonstelling "Naer natueren ghelike. Vlaamse miniaturen voor Van Eyck' 395 Bfr. Rondleidingen op aanvraag 09-32-16.22.45.64. Vaste rondleiding: 225 fr. elke vr 20u. (vooraf reserveren).

Doorgaans staan voorstellingen van de Madonna met Kind niet bol van actie. Als Christus de borst krijgt, dan is dat al heel wat. Een miniatuur uit een Vlaams getijdenboek van rond 1400 vertoont echter een vrij uitzonderlijk tafereel. Even lijkt het alsof de kleine Jezus een sigaretje rookt terwijl zijn moeder een asbak vasthoudt - een anachronisme natuurlijk, want sigaretten kwamen pas in de negentiende eeuw in zwang. Maar nee, in deze miniatuur wijden moeder en zoon zich aan de schrijfkunst. Zoon heeft een pen in z'n mond, moeder een inktpot in haar hand en samen houden ze een uitgerold stuk perkament vast. Dit vrij zeldzame thema "Madonna met de inktpot' waarvan de betekenis niet helemaal duidelijk is - het Vlaamse boek toont het oudst bekende voorbeeld - is gemaakt in een tijd voor de uitvinding van de boekdrukkunst, toen naar verhouding evenveel mensen konden schrijven als dat er nu analfabeten zijn.

Stonden de schrijvers met een radeermes in de ene hand en een penseel in de andere gotische letters in een strak ritme in het gelid te zetten, de verluchtigers creëerden beelden die zo fris en helder zijn dat het lijkt alsof ze gisteren zijn gemaakt.

De boeken werden prachtig verlucht met zowel fantasierijke als realistische plaatjes en ornamenten. Voor de middeleeuwse kunstenaar ging de mededeling voor de schoonheid, maar deze twee zaten elkaar niet in de weg, getuige de uitdrukking "De versiering is het bruidskleed van het woord'.

Hoe innig het huwelijk tussen woord en beeld ooit is geweest, is te zien op de schitterende tentoonstelling "Tover van de middeleeuwen: Vlaamse miniaturen voor Van Eyck' die is samengesteld door het Studiecentrum Vlaamse Miniaturisten van de Katholieke Universiteit van Leuven. Zeventig van een kleine tweehonderd tot voor kort niet-bestudeerde Vlaamse handschriften - met een totaal van meer dan vierduizend miniaturen - uit de periode 1350-1420 liggen nu in kerkbankopstelling opengeslagen in de Gotische Kapel van de Romaanse Poort in Leuven.

Het kleinste boek, nog geen tien centimeter hoog, met een piepklein miniatuurtje van een annunciatie op een dambord tegelvloer met randversieringen van wijnbladeren, is onlangs opgedoken in een boekenkast van een oude priester in Moravië die het had verstopt toen de communisten de macht grepen. Het merendeel van de tentoongestelde boeken zijn getijdenboeken, maar ook astrologische en historische geschriften zijn evenals liturgische, devotionele en ambtelijke boekwerken afkomstig uit Europese en Amerikaanse collecties, in Leuven tentoongesteld.

De produktie van handschriften in de tweede helft van de veertiende en begin vijftiende eeuw is veel omvangrijker geweest dan ooit werd vermoed. De invloed van de kerk was tanende en de boekwerken werden steeds vaker als statusobject en investering gezien. Vlaamse steden beschikten over goed georganiseerde werkplaatsen met een professionele en voortvarende aanpak. Voor een prijs die gelijk stond aan ruim honderd dagen loon van een notarisklerk, dertig gouden ringen of een huis werden ze verkocht, veelal aan particulieren in binnen- en buitenland. Welvarende burgers, meest handelaren, kregen ook steeds meer oog voor de wereld van alledag. Aan de soms zeer natuurgetrouwe en realistische afbeeldingen is dat goed af te zien. Uiteindelijk legden de artistieke en technische prestaties van de verluchtigers de basis voor wat wordt genoemd de Noordelijke Renaissance, zoals we die kennen van de gebroeders van Eyck en de Meester van Flemalle.