Luxemburg koestert "zijn' CLT

Vanavond begint het commerciële televisiestation RTL5, de jongste telg van het explosief gegroeide Luxemburgse mediaconcern CLT. Op de wereldranglijst van mediabedrijven staat CLT op de 31ste plaats, maar qua groei van de omzet op de eerste. Een conglomeraat dat niet graag over zichzelf praat.

Met een getraind oog kijkt "Honey B.' in het torentje van de weelderig gelegen Villa Louvigny in Luxemburg de hele dag naar de televisie. Eén voor één "screent' zij nauwgezet de programma's van het commerciële station RTL4 op sluikreclame. Soms voordat de show of quiz via de satelliet naar de huiskamers wordt "gestraald', meestal daarna.

Elke dag komt ze ongerechtigheden tegen: 15 seconden een pakje sigaretten in beeld in Goede Tijden Slechte Tijden, 20 seconden het logo van een groot bedrijf bij een sportverslag, een biermerk figureert prominent op de achtergrond in een spelletjesprogramma. "Honey B.' weet precies wanneer “het mis is”, want ze kent de contracten die het station met adverteerders en sponsors heeft afgesloten. Aan het eind van de dag stuurt zij een overzichtje van "ongeoorloofde' reclame naar de directie van RTL4.

Van het doel van haar controle maakt "Honey B.' geen geheim: ervoor waken dat RTL4 geen inkomsten misloopt. Voor sommige producenten is de verleiding groot de kosten te drukken door buiten RTL4 om adverteerders een paar seconden te gunnen. “Maar niet minder belangrijk is dat we door die praktijk tevens de Europese televisienorm overtreden die sluikreclame verbiedt”, zegt "management-assistant' Raymond Robinet van RTL4. “Ook daarvoor willen we waken, zeker nu Luxemburg een controlerende instantie in het leven heeft geroepen.” Sinds kort pas, dat wel. Want Luxemburg heeft het beste voor met het omvangrijke televisiebedrijf waartoe RTL4 behoort: CLT.

Tot voor kort stonden deze letters voor Compagnie Luxembourgeoise de Télediffusion, maar met 9 televisiestations en 13 radiozenders in vijf Europese landen, een handjevol goedlopende tijdschriften en deelnemingen in produktiebedrijven tot in de Verenigde Staten, vonden de CLT-bestuurders het toepasselijker de mondvol Frans te laten vallen en aan de letters het hedendaagse "multi media' toe te voegen.

Daarbij is het bedrijf eigenlijk helemaal niet "Luxemburgs'. CLT is weliswaar in Luxemburg gevestigd, heeft daar overwegend Luxemburgers in dienst en opereert op basis van een concessie van de Luxemburgse overheid, maar van de aandelen is slechts een procent of dertien in handen van het groothertogdom. Maar behalve via het aandelenbelang krijgt de Luxemburgse overheid geld binnen door een heffing op de concessie die gerelateerd is aan de winst (vorig betaalde CLT 7 miljoen gulden) en via de belastingen die het bedrijf afdraagt.

“Luxemburg koestert CLT”, zegt Karin Schintgen, bij het bedrijf verantwoordelijk voor "communicatie', “Toen kolen en staal werden weggevaagd, trok Luxemburg door versoepeling van de regels met succes banken aan. Die zijn nu de belangrijkste werkgever. Om de economische basis te verbreden, stimuleert Luxemburg een audiovisuele industrie.”

Het groothertogdom begon daarmee eigenlijk al in de jaren dertig door niet, zoals in de rest van Europa, een publiek bestel op te zetten, maar door de zendfrequenties uit handen te geven aan een bedrijf: de Compagnie Luxembourgeoise de Radiodiffusion (CLR). De kleine thuismarkt dwong CLR de antennes over de grenzen te richten en buiten het groothertogdom op zoek te gaan naar kapitaal.

Een jaar of tien geleden richtte de Luxemburgse regering de Sociéte Europeènne des Satellites (SES) op, de exploitant van de Astra-satelliet. Het bedrijf is gevestigd in een voormalig onderkomen van het Luxemburgse staatshoofd nabij Betzdorf. De toenmalige premier van Luxemburg, Pierre Werner, gaf de aanzet tot de onderneming, waarvan hij nu "chairman of the board' is. De Luxemburgse regering heeft een belang van 20 procent in SES.

Pag.16: CLT-filosofie: behoudend, efficiënt en realistisch

De Astra-satelliet, een revolutionair concept omdat hij een sterk signaal uitzendt die ontvangst met kleine schotelantennes mogelijk maakt, heeft CLT in staat gesteld te expanderen in gebieden waar het bedrijf door wetgeving niet bij machte is via aardse zenders een publiek te bereiken. Het meest aansprekende voorbeeld daarvan is Nederland, met zijn enorme hoeveelheid kabelaansluitingen. De Nederlandse Mediawet verbood commerciële televisie, maar CLT kon als "buitenlandse omroep' in overeenstemming met het Europese mededingingsrecht geen strobreed in de weg worden gelegd. RTL4 is statutair gevestigd in Luxemburg en zendt daar ook uit via een "aardse' etherfrequentie.

Luxemburg probeert de basis voor een audiovisuele industrie nog verder te verbreden door produktiemaatschappijen aan te trekken en financieel deel te nemen in films. Met Joop van den Ende heeft CLT via de dochteronderneming IFP in Luxemburg het produktiebedrijf Delux opgericht.

Anders dan grote tv-magnaten als Berlusconi of Murdoch, richt CLT zich niet op een groot, pan-Europees tv-publiek, maar begint het in afzonderlijke staten tv- en radiostations in de landstaal in samenwerking met lokale geldschieters (in Duitsland onder andere Bertelsmann, in Frankrijk Lyonaise Dumez, in Nederland aanvankelijk met alleen de NMB en Rob Out/Lex Harding, later met VNU). CLT houdt in de bedrijven die aldus worden opgezet een belang (in RTL4 47,4 procent), investeert in apparatuur en programma's en levert de know-how, technische faciliteiten en de infrastructuur voor bij voorbeeld het aankopen van programma's. Centraal inkopen, via weer aparte bv's, levert CLT aantrekkelijke schaalvoordelen. De meeste stations krijgen de naam RTL, dat wordt beschouwd als het handelsmerk van het bedrijf.

Adverteerders en sponsors worden voor alle zenders binnengehaald door het reclamebureau IP, waarin CLT een klein belang heeft. Een grote aandeelhouder in IP is het Franse HAVAS. Maar dat heeft na klachten van mede-aandeelhouder Albert Frère in CLT zijn aandeel in IP verkleind. Het zat Frère niet lekker dat HAVAS via IP een aardige extra cent verdiende aan de activiteiten van CLT.

CLT begint "low-key' met zijn stations. Veel geld uitgeven zonder een duidelijk en liefst groot publiek is het bedrijf een gruwel. “We zijn behoudend, efficient en realistisch”, typeert Michel Delloye de CLT-filosofie. CLT zal dan ook geen duidelijke politieke standpunten innemen. Alle stations onthouden zich daarvan zorgvuldig, in nieuwsprogramma's moet worden gestreefd naar een "balans'.

Pas als een station zijn publiek heeft gevonden wordt meer in "eigen' programma's geïnvesteerd. Maar zelf produceren doet CLT niet graag. “Wij zijn in de eerste plaats "broadcasters' ”, zegt Karin Schintgen. “Produkties besteden we liever uit. De belangen die we nemen in produktiemaatschappijen dienen vooral om ergens makkelijk toegang te krijgen.” Dit jaar bestelde CLT voor ongeveer 700 miljoen gulden (verdeeld over drie jaar) bij Joop van den Ende en John de Mol programma's voor het Duitse RTL.

Het invullen van de programmering laat CLT graag over aan ingewijden in de smaak van de verschillende volkeren. CLT stelt alleen de eis dat de programma's zoveel mogelijk kijkers plezieren. Alle stations moeten de hoofdlijnen van hun programmering vóór uitzending ter goedkeuring voorleggen aan de directie van CLT. “We zijn daartoe genoodzaakt door de eis in de concessie op de inhoud van de programma's te letten”, verklaart Robinet van RTL4. “Er is geen uitgebreid normenstelsel. Er staat in de concessie een regel dat onze programma's in overeenstemming met de goede zeden moeten zijn of zoiets.” CLT heeft tot nog toe van de Luxemburgse overheid slechts gemor gekregen over een programma op het Duitse RTL, waar enkele dames op een voor de Luxemburgers kennelijk iets te onsmakelijke wijze uit de kleren gingen. Het programma wordt niet meer uitgezonden.

In de concessie, die desgevraagd niet mocht worden ingezien (“wij doen dingen en praten niet veel over onszelf”), staat verder dat de "president' van CLT een Luxemburger moet zijn (dat is nu Gaston Thorn, voormalig premier van Luxemburg en oud-voorzitter van de Europese Commissie), dat CLT een Luxemburgs symfonieorkest moet onderhouden en dat voor de Luxemburgse bevolking uitzendingen in het Letzeburgs via radio en televisie worden verzorgd.

Op televisie doet CLT dat met het station RTL Hei Elei, maar slechts een paar uur per dag. Volgens Karin Schintgen staan de geringe revenuen van dat station een uitgebreidere programmering niet toe. “Luxemburgers kijken daarbij van oudsher meer naar de Franse, Duitse, Belgische of andere zenders van CLT, die hier allemaal te ontvangen zijn. Hei Elei brengt dan ook vooral Luxemburgs nieuws.”

De concessie verloopt in 1995, onderhandelingen over een verlenging zijn gaande. Dat de concessie aan CLT wordt verlengd staat buiten kijf. “CLT, zo denkt men hier, dat is van ons”, verklaart Robinet het gevoel in Luxemburg over het bedrijf. De toewijding is zelfs zodanig dat de Luxemburgers vorig jaar hun mediawet meer in lijn brachten met de Europese regelgeving waarvan CLT zo succesvol profiteert en het bedrijf zijn monopoliepositie in het groothertogdom ontnamen. Concurrentie op televisie en radio werd toegestaan met als resultaat vier nieuwe radiostations waarvan één van de staat (sommigen maken gebruik van de studio's van CLT). Juridische tegenacties van boze Europese landen die hun publieke stelsels door CLT ondermijnd zien zijn door de nieuwe wet onmogelijk geworden. In "buitenlandse' politieke en juridische omroepstrubbelingen neemt CLT volgens Karin Schintgen een “neutrale positie” in.

Een punt van discussie in de onderhandelingen over een nieuwe concessie is het symphonieorkest, waar CLT eigenlijk van af wil. Het orkest is voor het bedrijf een verliespost van 220 miljoen Luxemburgse franken per jaar. Dat het auditorium van CLT in de Villa Louvigny iedere donderdag vol zit, mag niet baten. “De toegang is gratis”, zegt president Gaston Thorn van CLT, die glimlachend verklaart dat zijn vrouw wel eens klaagt dat er te weinig aan beeldende kunst wordt gedaan bij de CLT-stations. Hij verdedigt zich dan door te zeggen dat hij continu onder druk van de aandeelhouders staat om de resultaten te verbeteren. “Cultuur breng je de dag dat je daarover een beslissing neemt. Maar waarom dan een orkest dat geld kost? Je moet overal een "niche' vinden en daarin de beste zijn. Het orkest kan veel beter en wij denken er nu over aan de Luxemburgse regering een bijdrage te vragen om het peil van het orkest op te trekken.”

Over inkomsten heeft CLT niet te klagen. De grootste bijdrage levert het Duitse RTL, maar bijzonder verheugd is men over het enorme succes in Nederland van RTL4, dat bijna de helft van de Nederlandse markt voor tv-reclame voor zich heeft gewonnen en sinds vorig jaar een bijdrage aan de winst van CLT begint te leveren. “Onze strategie is nu gericht op consolidatie”, zegt Michel Delloye. “Dat willen we bereiken door naast de algemene stations een tweede, meer toegespitst station te zetten. In Frankrijk zijn we in maart begonnen met het station Serie Club, in Duitsland kort daarna met RTL2. In Nederland beginnen we dus met RTL5.”

De onstuimige groei van de afgelopen tien jaar is er voorlopig uit, vooral door juridische belemmeringen in Frankrijk en Duitsland. In Frankrijk wordt CLT in zijn opmars gestuit door de bescherming die het station Canal Plus (voor een deel eigendom van HAVAS) geniet, in Duitsland is het CLT verboden in RTL2 een groter belang dan 15 procent te nemen. De Duitse deelstaten willen op die manier pluriformiteit waarborgen. CLT zou graag voet aan de grond willen krijgen op de Britse markt, maar slaagt er nog niet een volwaardige partner te vinden die met de concepten van het bedrijf wil meegaan. Uitsluitend een belang verwerven in een Brits tv-station wil CLT niet.

Thorn erkent dat de toenemende barrières het grootste probleem zijn voor CLT. Groei verwacht hij de komende tien jaar van thematische stations. “Maar wat er allemaal precies gaat gebeuren in die tijd kan ik onmogelijk voorspellen. Er komt zoveel op ons af, veel nieuwe technieken die veel vormen mogelijk maken, zoals betaaltelevisie. Als er een goede kans is, breiden we uit, zoals in Polen, waar ik zal adviseren met een radiostation te beginnen. We breiden uit, maar alleen als het klimaat gunstig is en we er geen geld aan verliezen. Want dat vinden de aandeelhouders vreselijk.”

    • Zeger Luyendijk