"Het Zweedse model was slechts een mythe'

AMSTERDAM, 2 OKT. Het Zweedse model - de benaming voor de perfecte verzorgingsstaat zoals die in Zweden te vinden zou zijn - heeft nooit bestaan. Het is een mythe, meer een karikatuur dan ècht iets bijzonders. Want Zweden verschilt nauwelijks van de andere Europese welvaartstaten met hun uitgebreide verzorgingssystemen. Hooguit ging die verzorging in Zweden wat verder, waardoor het land een extreme variatie was op een Europees thema.

Professor Assar Lindbeck, verbonden aan het Instituut voor Internationale Economische Studies van de universiteit van Stockholm, doet nogal neerbuigend over het alom bewonderde stelsel van sociale voorzieningen in zijn land, dat door de extreme kosten en de economische recessie inmiddels flink is uitgehold. Gisteren hield hij bij De Nederlandsche Bank de zevende Tinbergen-lezing, over de excessen en de broodnodige aanpassing van de welvaartstaat.

Lindbeck is niet erg onder de indruk van zaken als ouderschapsverlof, crèches en vrijwel volledige werkgelegenheid, zaken waarmee Zweden voorop liep in de Westerse wereld. “Het Zweedse model stelde niet zoveel voor, hooguit was de zorg voor de burger bij ons nog centraler geregeld dan elders en gaven we nog net iets meer uit aan sociale voorzieningen.”

De professor raakt zichtbaar geërgerd als hij het heeft over de "excessen' van de verzorgingsstaat, die naar zijn idee veel te ver doorgevoerd was in Zweden en uiteindelijk ten onder ging aan zijn eigen succes. De Zweden was de lust tot werken vergaan, stelt hij. “Het ziekteverzuim bedroeg 10 procent tegen een gemiddelde van 3 à 4 procent elders in Europa. Bij grote bedrijven was permanent één op de vier werknemers afwezig: vakantie, ziek, een congres, ouderschapsverlof of studieverlof.”

Door de krappe arbeidsmarkt stegen de lonen in de tweede helft van de jaren '80 met 9 procent per jaar, tegen een stijging van de produktiviteit met slechts 2 procent. Eind jaren '80 lagen de arbeidskosten drie maal zo hoog als elders in het Westen en was er vrijwel geen rijk industrieland waar de economische groei zo laag was als in Zweden.

Lange tijd probeerde het land het hoofd boven water te houden door devaluaties van de kroon. De werkloosheid werd bezworen door het overheidsapparaat in tien jaar tijd uit te breiden van 20 naar 33 procent van de beroepsbevolking. “Maar de koek is op”, volgens Lindbeck. “We kunnen niet doorgaan met devalueren en ambtenaren aanstellen. Zweden verkeert in een acute crisis.” De overheidsuitgaven - 70 procent van het bruto nationaal inkomen - zijn volledig uit de hand gelopen. De regering moest kiezen: òf meer werkloosheid (in plaats van min of meer gegarandeerde werkgelegenheid of scholing) òf hogere inflatie. Het werd de werkloosheid. Die bedraagt nu 14 procent.

In april besloot de regering het mes te zetten in het sociale zekerheidsstelsel. De pensioengerechtigde leeftijd werd opgetrokken, de AOW verlaagd, de kinderbijslag bevroren en het ziektegeld gekort. Zelfs de ontwikkelingshulp werd niet ontzien.

Het grootste probleem van een te ver doorgevoerde verzorgingsstaat is dat de relatie tussen inspanning en beloning wordt verbroken, aldus Lindbeck. “Hoe hoger de compensatie bij ziekte, hoe zieker de samenleving wordt, vooral op maandag en vrijdag.” Tevreden stelt hij vast dat het ziekteverzuim in Zweden sinds de ingrepen van april is gedaald tot 4,5 procent.

Om de welvaartstaat inclusief zorg te redden, moet je de excessen ervan opgeven, stelt Lindbeck, die verscheidene mogelijkheden noemde om de verzorgingsstaat in een goedkopere versie te handhaven. In plaats van via hoge belastingen, die de economie afremmen, kunnen sociale voorzieningen worden gefinancierd door eigen bijdragen, zoals in Nederland reeds ten dele het geval is. Belangrijkste is, volgens Lindbeck, dat de welvaartstaat verandert in een "werkvaartstaat': tegenover sociale voorzieningen staat de plicht om werk te accepteren of deel te nemen in een (om)scholingprogramma.

De Zweed is er van overtuigd dat de economie er wel bij zal varen als de zwakke schakels in de verzorgingsstaat worden weggenomen: de burger zal meer zijn best doen aan het werk te komen en meer spaarzin vertonen. Het gebrek daaraan heeft het ondernemerschap in Zweden afgeremd, volgens Lindbeck. Immers, om een eigen bedrijf op te zetten, heb je kapitaal nodig. “Je zou Zweden kunnen omschrijven als een kapitalistisch land zonder kapitaal.”