De Lega Nord is begonnen aan de lange mars door de instituties; Barbaren aan de macht

De Lega Nord, als protestpartij begonnen, is nog maar nauwelijks vier jaar oud en het is dan ook niet verwonderlijk dat zij moeite heeft met het vinden van het juiste kader. Avonturiers en opportunisten maken geen kans, de partij streeft naar respectabiliteit. Noord-Italië moet het voorbeeld geven, daar worden de kanonnen op Rome gericht om de regering, symbool van het oude, corrupte regime, te laten vallen. "Wij barbaren? De èchte barbaren zijn de mensen die dit land de vernieling in hebben geholpen!'

Mevrouw Finotto wil haar benen liever niet laten zien. Wat verlegen lachend zegt ze neen tegen haar man, die onder het eten over vrijwel niets anders praat. Bij de pasta, bij het zelf-geslachte konijn, bij de salade uit de tuin, het gesprek komt steeds terug op de benen van zijn vrouw. Razend kan hij erover worden. Ze zijn dik en opgezwollen en ze doen pijn. Artrose, had de dokter gezegd, ze mocht er eigenlijk niet te lang meer op staan. Maar in de fabriek zijn geen stoelen. Daarom had ze een aanvraag ingediend voor gedeeltelijke invaliditeit, voor een uitkering van een paar honderd gulden per maand. De uitkeringsarts had gezegd dat het net niet erg genoeg was, als ze ander werk zocht kon ze best blijven werken. Maar ander werk is er niet, zeker nu niet, met de recessie, zeker niet met haar leeftijd. ""Nog twee jaar'', zucht mevrouw Finotto, terwijl even de zachte glimlach verdwijnt van haar gezicht, omlijst door grijzende krullen. ""Nog even, en dan kan ik met pensioen.''

""En dat is nou waarom ik op de Lega stem'', zegt haar man, terwijl hij met een klap zijn glas wijn op tafel zet. ""In het zuiden geven ze de invaliditeitspensioenen weg aan wie ze maar wil hebben. Soms is de helft van het dorp invalide. Geloof jij het? Aan hen mankeert niets, helemaal niets. Ze hebben een uitkering gekregen omdat de politici zo stemmen hebben gekocht. En iemand hier in het noorden die zijn leven lang hard heeft gewerkt krijgt niet waar hij recht op heeft, omdat het geld op is. Dat is niet rechtvaardig.''

De familie Finotto woont in het dorpje Lonate Ceppino, in een streek vol kleine industrie ten noorden van Milaan. Vader en moeder werken in de fabriek, de dochter van 24 zit op de afdeling inkoop van een lijmfabrikant, en de zoon is de hoop van het gezin. ""Ik heb de spierballen, maar dit is mijn grote brein'', zegt zijn vader liefkozend. Hij speelt prachtig piano, maar zijn ouders zien hem liever op de universiteit dan op het conservatorium. Dat biedt meer toekomst.

Eensgezind schaart de familie Finotto zich achter de Lega Nord, de partij die als eerste is gaan protesteren tegen de bestuurlijke inefficiëntie, tegen de geldverspilling en de corruptie, tegen het cliëntelisme en de banden met de mafia in het zuiden, en als remedie daarvoor het land wil verdelen in drie federale staten, zoals Duitsland of de Verenigde Staten. Het noorden wil worden verlost van het zuiden en leven naar wat het verdient. ""Het werd tijd dat iemand eens zei hoe de zaken ervoor staan'', zegt vader Finotto. ""Wij in het noorden houden van concrete dingen, dit is een glas wijn en dat is een glas water.''

Umberto Bossi en zijn aanhangers worden vaak uitgescholden voor barbaren, omdat ze dingen roepen als ""de politici in Rome hebben het noorden bij de kloten'', omdat ze bijna geen van allen donkere pakken dragen en graag een simpele pizza eten, omdat ze naar critici uithalen met uitspraken als ""die kan een kogel voor zijn kop krijgen''. Finotto moet daar eerst om lachen, maar wordt dan boos. ""De echte barbaren zijn de mensen die het land de vernieling in hebben geholpen, die met de mafia onder één hoedje spelen.''

Zijn dochter Fabrizia valt hem in de rede. ""Ik ben voor het federalisme van Bossi. We moeten allemaal onze eigen verantwoordelijkheid nemen. Als ik mijn baan zou kwijtraken, ga ik desnoods vloeren dweilen, maar niet mijn hand ophouden. Dat is het verschil tussen het noorden en het zuiden.''

Bossi spreekt

Tijd voor natafelen is er niet, want Bossi spreekt, een paar kilometer verderop, in zijn geboortedorp Cassano Magnago. Net als vorig jaar komt hij hier, in zijn paese, zijn verjaardag vieren. Aan lange tafels in een soort loods zitten de mensen te eten. Kinderen rennen heen en weer, jong en oud drentelt langs de tafels. Een enkeling gaat naar de stand waar je met tennisballen kan gooien naar de koppen van Bettino Craxi en Giulio Andreotti, de socialist en de christen-democraat die de verpersoonlijking zijn geworden van het oude regime. De standhouder heeft er sinds kort president Oscar Luigi Scalfaro bijgezet, die zich de woede van de Lega-aanhang op de hals heeft gehaald omdat hij maar geen vervroegde verkiezingen uitschrijft.

Langzaam schuifelen de mensen naar het podium waar Bossi zal spreken. Sommigen staan al meer dan een uur te wachten, in de hoop op een hand, een kus van de grote leider. Hier klopt het hart van de Lega. In deze streek is Bossi begin jaren tachtig begonnen 's nachts zijn affiches op te plakken. Hier zijn zijn kiezers, mensen die heel hun leven hard hebben gewerkt en daar wel eens iets van willen terugzien.

Een golf van emotie gaat door de menigte als de auto met Bossi arriveert. Hij kust de matrones en jonge meisjes die staan te wachten achter het dranghek, aait kinderen over de bol, geeft de mannen een hand. Een jonge vrouw die te ver naar achter stond voor een kus, staat te springen van vreugde als ze Bossi toch nog een hand heeft kunnen geven. Hij lacht, geniet, voelt zich op zijn gemak. Boven op het podium neemt hij de cadeautjes in ontvangst, eenvoudige dingen, een plakkaat van de gemeente, wat bloemen. Ook al is hij de belangrijkste politicus van het land geworden, Bossi blijft een jongen van het volk. Hij praat over hoe het vroeger was in Cassano, over het verstrijken van de tijd. ""Ik ben niet bang om ouder te worden of om te sterven'', zegt Bossi, nu 52 jaar. ""Ik heb geluk gehad, het boek van mijn leven staat vol, ik heb drie kinderen, werk. Wanneer het komt, dan komt het.'' Hij zegt het op een toon alsof hij in een kamer zit met een paar vrienden, maar hij staat op een podium dat is omgeven door duizenden mensen. Een geboren redenaar.

Bossi verontschuldigt zich als hij na deze persoonlijke bespiegelingen overstapt naar de politiek. De Lega-leider heeft gekozen voor de frontale aanval, en wil dit goed uitleggen aan zijn aanhangers. Eigenlijk zijn de oude partijen bezig met een kleine staatsgreep, zegt hij, omdat ze keer op keer de datum van de verkiezingen uitstellen. ""Wij in het noorden mogen niet meer blijven toekijken'', zegt hij. ""Als we niets doen, dan komen hier over twee jaar de produkten uit Oost-Europa en dan kunnen we daar niet meer mee concurreren.'' De Lega wil niet langer blijven wachten op een verandering die niet komt, op verkiezingen die steeds worden doorgeschoven.

""De staat laat merken dat hij zich niet gebonden voelt aan de wensen van de burger'', zegt Bossi. ""Dan hoeft de burger zich niet meer gebonden te voelen aan de staat.'' Het is de ideologische onderbouwing van zijn oproep om geen belasting meer te betalen aan de centrale overheid, maar deze af te dragen aan speciaal hiervoor op te richten gemeentelijke fondsen. De uitwerking van deze plannen is nog wat vaag, maar Bossi zegt dat hij in november zijn belastingstaking wil beginnen. Zo wil de Lega vervroegde verkiezingen afdwingen. Want de partij ruikt de regeringsmacht.

Zeventig gemeenten

De repetitie voor regeren in Rome wordt gehouden op lokaal niveau in het noorden. Na tussentijdse lokale verkiezingen eind vorig jaar en in juni is de Lega Nord nu in ongeveer zeventig gemeenten aan de macht. Aanvankelijk mislukte deze greep naar de lokale macht. In september vorig jaar werd de Lega wel de grootste partij in Mantua, maar het lukte haar niet een coalitie te vormen. De andere partijen, links en rechts, meden de Lega als een groep populistische volksmenners, schreeuwers die het land kapot wilden maken. Sommige tegenstanders hoopten dat de bui wel zou overwaaien.

Grote overwinningen een paar maanden later in Varese, Monza en een handvol andere steden maakten duidelijk dat Mantua geen incident was, dat de Lega de grootste partij van Noord-Italië is geworden en dat je er niet meer omheen kan. Varese beet het spits af: na lang aarzelen besloot de ex-communistische Democratische Partij van Links, de PDS, in zee te gaan met de vier keer grotere Lega.

De architect van dit historisch compromis is Roberto Maroni, een leghista van het eerste uur die vroeger een activist was van buitenparlementair links en ook faam heeft gemaakt als toetsenman van een bluesbandje. Nu is Maroni fractieleider in de Kamer van afgevaardigden, wethouder van financiën in Varese en een van de coming men van de Lega. ""De mensen dachten dat we barbaren waren, apen die de bananen met schil en al opaten'', zegt Maroni op een congres van de afdeling Lombardije van de Lega. ""Nu worden we erkend. Landelijk gezien is de Lega nog in een fase van oppositie, maar in het noorden zijn we alweer een fase verder, die van het regeren. In steden als Varese en Monza en sinds kort ook Milaan krijgen we de kans om te laten zien dat de Lega wel degelijk kan regeren, en goed ook. Lombardije is het voorspel van wat in de landelijke politiek zal gebeuren. In Rome zijn we tijdelijk in de oppositie. De bestemming van de Lega is te regeren, en niemand en niets kan dat verhinderen. Door te laten zien dat we de steden hier goed kunnen besturen, vergroten we de druk op Rome. Van hier uit richten we de kanonnen op Rome om de regering van dit regime te doen vallen.''

Het is de tactiek van de communistische partij PCI in de jaren zeventig: besturen in de steden, oppositie op landelijk niveau. ""Maar de PCI heeft daarbij een grote fout begaan'', zegt Maroni. ""Zij heeft een halfzachte oppositie gevoerd, heeft haar verzet op nationaal niveau afgezwakt in ruil voor posten voor de partij in de staatsbedrijven, in ruil voor een eigen net van de Rai (de staatsomroep, red.). Wij hebben gekozen voor een frontale oppositie. Wij gaan de regering in op onze voorwaarden of anders niet. En dat betekent allereerst: het federalisme. De strijd gaat niet meer tussen links en rechts, de strijd gaat tussen centralisten en federalisten. Federalisme betekent dat het noorden en het zuiden ieder in zijn eigen economische werkelijkheid kan leven.'' Wat kan je daar als bestuurder van Varese aan bijdragen? ""De politieke strijd is voor Rome, voor de landelijke politiek. In Varese willen we een voorbeeld stellen met goed bestuur.''

Heiligdom

Het belangrijkste wapenfeit van acht maanden Lega-bewind in Varese is het besluit op zomerse zondagen de berg Sacromonte af te sluiten voor autoverkeer. Ingeklemd tussen de bomen liggen daar op een paar honderd meter hoogte een religieus heiligdom, een handvol huizen en wat bars voor de bezoekers. In de warme zomermaanden is het een geliefd uitstapje, met frisse lucht en een prachtig uitzicht. Probleem was alleen de smalle weg naar de top en het gebrek aan parkeerplaatsen boven. Vroeger duurde het vaak twee uur voordat je boven was, en dan zat je nog tussen de uitlaatgassen van de manoeuvrerende en wachtende auto's.

Nu moet je je auto beneden laten, op het parkeerterrein bij het stadionnetje. Ieder kwartier gaat er een bus, een rit van twintig minuten. Boven schijnt de zon, de wind ruist zachtjes door de bomen, mensen zitten op een muurtje te praten of op een terrasje te zonnen. Op het laatste stukje asfalt, waar vroeger nog de auto's reden, houden de leerlingen van de muziekschool een opvoering, allemaal gekleed in een rood overhemd. Een fanfare die met een groep pelgrims uit een dorp in de buurt is meegekomen, wacht op haar beurt en zet dan een aantal vrolijke walsjes in. Even verderop is een oud terras datuitzicht biedt op de vallei van Varese. Vroeger stonden hier de auto's. Nu is een man in een lichtpaars pak gedichten aan het declameren, en de muziekstandaards staan klaar voor een blaaskwartet.

""Het is een enorme verbetering'', zegt een meisje dat vrolijk had zitten lachen om een komedie voor twee heren in het dialect van Varese. ""Vorig jaar was het hier veel te vol, en er gebeurde ook helemaal niets. Ik kom hier nu graag. We hebben weer een stukje van onze stad teruggekregen.''

Niet iedereen is tevreden. De mensen achter de paar kraampjes die er staan, de exploitanten van de twee bars en het restaurant, de verkopers van kaarsen en heiligenbeeldjes, ze zijn allemaal boos op de Lega. ""Ik dacht dat ze wat nieuws brachten, de Lega'', zegt een keurig geklede mevrouw die bedroefd zit te kijken hoe iedereen haar koekoeksklokjes en plastic prullaria voorbij loopt. ""Ze hebben geen rekening met ons gehouden. Mijn omzet is met negentig procent gedaald. Het zal best zo zijn dat er nu meer mensen komen, zoals de gemeente zegt. Maar het zijn allemaal mensen uit Varese, en niet meer van buiten. En die eten niets, ze drinken niets, ze kopen niets.'' Ook voor de eigenaar van een klein restaurant, die zijn spaghetti langs zijn twee resterende boventanden naar binnen werkt, is de afsluiting voor autoverkeer een ramp. ""Die rust is prachtig, maar daar verdien ik niets aan'', zegt hij tussen de happen door. Wat hij verder opmerkt over de Lega is door de spaghetti niet goed te verstaan, maar het is niet veel goeds.

De mensen die rondlopen op de Sacromonte, de bezoekers, halen hun schouders op over deze kritiek. ""Ik ben blij dat ze het hebben gedaan'', zegt een bejaarde man die enthousiast vertelt dat hij geen kaartje voor de bus hoeft te betalen. En zijn vrouw voegt daaraan toe: ""Je kan nooit iedereen tevreden stellen.''

Tuinstad

Varese zelf is voor wie uit de eeuwige chaos van Rome komt of uit de hectiek van Milaan, een oase van rust. De tuinstad, zo wordt zij wel genoemd, wegens het vele groen. In het centrum staan veel villa's die vroeger dienst hebben gedaan als buitenverblijf voor de adel en de rijke industriëlen uit Milaan. De straten zijn schoon. De auto's zijn allemaal geparkeerd op een parkeerterrein. Zwitserland ligt om de hoek. In het fraaie park achter de brede villa die dienst doet als gemeentehuis, staan mensen het kortgeknipte gras schoon te vegen. Rond lunchtijd zitten tientallen mensen op een bankje te genieten van de zon. ""Ik heb geen Lega gestemd, maar ik moet zeggen dat ik wel positief ben over de eerste maanden'', zegt een oudere man die vertelt dat hij een winkel in de buurt heeft. ""Het zijn in ieder geval geen dieven. Ze hebben wat voor de bejaarden gedaan, de vijver in het park is hersteld, ze proberen de afslag van de autostrada die al drie jaar dicht is, weer open te krijgen. Er gebeurt tenminste wat.''

Een jong stel beaamt dat. ""Er is tijd nodig en die moet je ze geven.'' Ook zij zeggen dat er veel kleine dingen zijn gebeurd, maar ze zouden wat meer actie op het gebied van de cultuur willen zien: meer tentoonstellingen, een theater voor de toneelvoorstellingen, zodat daarvoor niet meer de bioscoop hoeft te worden omgebouwd. Met veel fanfare had de Lega begin dit jaar aangekondigd dat de Milanese kunstenaar Enrico Baj wethouder van cultuur zou worden in het gemeentebestuur van Varese. Het moest het bewijs vormen dat de Lega niet zo anti-intellectueel is als haar vijanden beweren. Maar Baj stapte al na veertig dagen op, boos omdat hij geen steun kreeg voor een groots project om in het park achter het gemeentehuis een tentoonstelling te organiseren. Zijn collega-wethouders vonden dat wat Baj wilde te groot was voor Varese, en misschien ook wel te groot voor Milaan.

Maar voornemens zijn er genoeg. Er komt een nieuw stadsplan. Volgend jaar moet een kunstacademie opengaan. In februari wordt een "carnaval van de Alpen' gehouden voor de Italiaanse en Zwitserse gemeentes uit de omgeving. En op afzienbare termijn moet de Sacromonte per kabelbaan te bereiken zijn, net als in de jaren vijftig. In 1985 was onderzocht wat heropening van de kabelbaan zou kosten. Dat kwam toen uit op 15 miljoen gulden. Te veel, vond het gemeentebestuur. Het Lega-bestuur heeft een nieuwe studie laten uitvoeren en daarbij is het prijskaartje meer dan gehalveerd. Het verschil: in 1986 werd het bedrijf dat het project zou uitvoeren, geleid door de christen-democraat die voor de partij het smeergeld ophaalde in Varese en omgeving. Het is een van de positieve kanten van het smeergeldschandaal.

Omdat Varese de eerste provinciehoofdstad was met een leghista als burgemeester, is de burgemeester daarvan, de 34-jarige Raimondo Fassa, een van de visitekaartjes van de Lega geworden. Als ik uit het park het gemeentehuis binnenloop voor onze afspraak, leidt een bode me naar een prachtige zaal vol schilderijen en fresco's, met verguldsel op de muren en een bewerkt plafond, zware gordijnen en met stof beklede muren. Wachten is hier niet zo erg.

Loopneus

Na een kwartier komt de secretaris van de burgemeester vertellen dat hij ziek is. Bronchitis, en te hard gewerkt. Maar Fassa wil me wel in bed ontvangen.

De burgemeester is thuis, in de woning die hij met zijn moeder deelt, een half uur rijden van Varese. Zijn moeder doet open, een kleine charmante vrouw, hartelijk en open. Ze brengt me naar haar patiënt. Een sobere slaapkamer in een simpel appartement, religieuze prenten aan de muur, meubels van vroeger. Fassa heeft waterogen, een loopneus en een baard van een paar dagen, maar zijn enthousiasme heeft nauwelijks te lijden onder zijn bronchitis.

""Wij willen de cultuur van het bestuur in ere herstellen, kijken wat voor problemen er zijn en daar een oplossing voor vinden'', zegt hij. ""Een burgemeester moet asfalteren, gaten dichtmaken. Jarenlang heeft niemand zich druk gemaakt om de kleine dingen. Onze voorgangers hebben de stad aan haar lot overgelaten om weg te dromen bij grote projecten als een sportpaleis, een mega-stadion, glazen wolkenkrabbers. Dat was een verkeerde fantasie. Je moet geen helikopterpiste aanleggen als nog niet eens alle straten zijn geasfalteerd.''

Af en toe roept Fassa om zijn moeder, om een glas water te vragen, om te weten wie er heeft gebeld, om te vragen of zijn secretaresse nog langs komt (ze komt later, met een zelfgemaakte vruchtenvla). Mensen bellen op zijn zaktelefoon om te weten hoe het met hem gaat. Het praten vermoeit hem zichtbaar, maar Fassa is gegrepen door zijn werk. ""De kleine dingen doen, goed bestuur, dat is de essentie. Daar komt geen ideologie aan te pas. Neem nou Sacromonte. Moet je communistisch zijn, christen-democratisch of leghista om die plaats in ere te herstellen? Nee, alleen maar iemand met een gemiddeld gezond verstand. Andere partijen nemen die aandacht voor het gewone dagelijkse bestuur van ons over. Maar er blijft een verschil. Als een leghista in een wijk komt waar een vieze lucht hangt, zegt hij: wat een stank, we moeten de riolering maken. De andere partijen stellen een handvest voor de burger op, maar uiteindelijk doen ze hetzelfde. Het kost alleen meer tijd.''

""Wat wij met het federalisme willen is de samenleving weer haar autonomie geven'', zegt Fassa. ""Het gaat om vrijheid. In het verleden is de vrijheid afgenomen in ruil voor uitbreiding van de publieke sector. In ruil voor het werk dat hij je geeft, vraagt de politicus je stem, pakt hij je geld, neukt hij je vrouw. Hij doet alles wat hij wil, want hij is de baas. Federalisme betekent vermindering van de publieke sector, vermindering van de politieke macht. Ieder van ons moet zijn eigen problemen oplossen, zijn eigen verantwoordelijkheid nemen. Dat is de waarheid die de Lega verkondigt.''

Vacaturestop

Een probleem voor alle gemeentebesturen van de Lega is dat zij te maken krijgen met een ambtelijk apparaat vol mensen die op politieke gronden zijn benoemd door de christen-democratische en socialistische voorgangers. Dat leidt soms tot frictie. Fassa vertelt dat hij daar in Varese weinig last van heeft. Een groter probleem is de vacaturestop. Ongeveer tweehonderd plaatsen staan open, twintig procent van het totaal. En ook de instelling van de gemeente-ambtenaren leidt tot problemen. ""We hebben te veel administratief bureaucratisch personeel, mensen die alles weten van procedures en het produceren van documenten en te weinig mensen die echt iets kunnen. Er is geen afdeling voorlichting, geen afdeling personeelszaken, geen systeem om de burgers te informeren over besluiten van de gemeente. De mentaliteit is meer gericht op de procedure dan op het bereiken van een doel. Maar dat is vooral een kwestie van organisatie. Ik geloof dat we veel mensen op een andere manier kunnen inzetten. De machine is niet slecht, het is alleen een oude machine en zij moet worden gereviseerd.''

Twee jaar geleden was Fassa nog geen lid van de Lega, nu is hij een van de mensen die het nieuwe gezicht van de partij mede bepalen. Het illustreert een van de problemen van de explosieve groei van een partij die vier jaar geleden nog nauwelijks bestond: het gebrek aan kader. Er is en wordt een verwoede speurtocht naar kader gehouden, maar de selectie is streng. De Lega wil geen avonturiers, opportunisten of leden van een vijfde colonne die de partij van binnenuit probeert aan te vallen.

""Het is een bewuste keuze geweest'', zegt Maroni, de fractievoorzitter en blues-pianist. ""We moesten besluiten of we de partij zouden openstellen voor ex-leden van andere partijen of alleen mensen zouden binnenlaten die nog niet eerder in de politiek waren geweest. We hebben de tweede weg gekozen en dat heeft problemen gegeven: het zijn mensen die werken en niet veel tijd hebben, mensen die nog moeten leren hoe je politiek bedrijft. Natuurlijk, het zou makkelijker zijn geweest om ex-socialisten en ex-christen-democraten toe te laten. Maar dat zou ook bijzonder gevaarlijk zijn geweest.''

Het resultaat is dat het parlement en de gemeentebesturen vol zitten met betrekkelijke nieuwelingen. Regelmatig moeten de leiders van de Lega hun mensen herinneren aan de spelregels van de politiek. ""Dit mag ook niet in het parlement'', zegt Francesco Speroni, fractievoorzitter in de Senaat, vermanend als iemand op de assemblée van de Lega Lombarda op een verkeerd moment het woord wil nemen. Bossi heeft de parlementariërs aangespoord zich verder te bekwamen in het staatsrecht, en voor lokale bestuurders en het middenkader van de partij worden speciale cursussen georganiseerd, om de nieuwkomers in de politiek beter wegwijs te maken in het openbaar bestuur.

Geduld

Op een stille zondagmorgen komen zo de Lega-burgemeesters van een aantal gemeentes uit de omgeving naar het hoofdkwartier van de partij aan de via Arbe in Milaan. In een kale zaal in het souterrain, tussen de oude verkiezingsposters en met op de achtergrond een frisdrankmachine (zelf betalen) wordt een vijftiental mannen voorgehouden hoe belangrijk het contact met de pers is. ""Je moet je niet afsluiten, we moeten onze boodschap uitdragen'', zegt cursusleider Augusto Conti, een van de medewerkers van burgemeester Fassa. Hij en zijn collega van het partijsecretariaat dragen een blauwe blazer, de burgemeesters zijn in das-jasje, in trui of in poloshirt. ""Jullie moeten de mensen laten zien dat het anders kan, jullie moeten zorgen dat het gewone dagelijkse bestuur, de kleine dingen die we kunnen doen zonder dat het veel kost, goed verloopt'', zegt Conti. De burgemeesters luisteren, knikken, maken aantekeningen en vertellen hun problemen.

De burgemeester van het stadje Brambate merkt op dat het ondanks de smeergeldaffaires voor een kleine gemeente zo moeilijk is om de kartels van bedrijven te breken. ""Ik had zeven bedrijven uitgenodigd voor een contract, en er komt er maar één, dezelfde als altijd'', zegt hij. ""Ze maken afspraken met elkaar.'' Geduld, antwoordt Conti, we zijn nu nog niet sterk genoeg om de macht van de grote bedrijven te breken, maar dat komt. In de tussentijd moeten jullie het blijven proberen, nieuwe bedrijven blijven uitnodigen.

Een chirurg die burgemeester van het stadje Magenta is geworden, klaagt dat zoveel mensen hem willen zien voor onbenullige zaken, voor technische problemen die eenvoudig door een ambtenaar zijn op te lossen. Het is een erfenis uit het verleden, waarin niets gebeurde binnen de bureaucratie zonder bemiddeling van een politicus, die hiervoor weer zijn prijs vroeg. Een collega suggereert een oplossing: een speciaal gemeentelijk informatiekantoor voor de burger dat allerlei standaardformulieren kan uitgeven waarvoor je nu nog een hele rij loketten langs moet. ""We moeten de burger helpen, we moeten laten zien hoe de gemeente werkt'', zegt Conti. ""En als de mensen komen klagen over de blaffende hond van de buurman, mag je gerust duidelijk maken dat zoiets geen zaak is voor de burgemeester.''

Hij onderstreept dat de burgemeesters niet bang moeten zijn om impopulaire besluiten te nemen. Met name de christen-democraten hebben politiek gezien als bemiddeling, als het met elkaar verzoenen van verschillende belangen. De Lega Nord wil geen consensus-democratie. ""Het resultaat was dat er vaak niets gebeurde of dat er zinloze compromissen werden gesloten'', zegt Conti. ""Regeren is besluiten. Er is altijd wel iemand die het er niet mee eens is, maar het offer van één is het voordeel van velen.''

Een uur later dan gepland gaan de burgemeester weer weg. In de nieuwe fase die de Lega in het noorden is ingegaan, die van het bestuur, zijn zij de sergeanten. ""Als wij een netwerk hebben gemaakt van kleine gemeentes in het noorden die allemaal goed worden bestuurd, kan niemand ons meer tegenhouden'', zegt burgemeester Fassa van Varese. De Lega is begonnen aan de lange mars door de instituties. En de generaal van deze veldtocht is Marco Formentini, de burgemeester van Milaan.

Zetelmeerderheid

Net als Fassa is Formentini een nieuwkomer. Hij is pas in 1990 lid geworden van de Lega, nadat Bossi enthousiast was geworden over een pamflet dat hij had geschreven. Twee jaar later is deze voormalige Eurocraat fractievoorzitter in de Kamer, nog een jaar later wordt hij met een grote meerderheid tot burgemeester van Milaan gekozen. Meer nog dan Fassa in Varese heeft Formentini de politieke speelruimte om beleid te maken. Hij hoeft geen coalitie tevreden te houden, want hij is gekozen onder een nieuwe wet die de partij van de burgemeester een zetelmeerderheid in de gemeenteraad garandeert.

In Milaan is de Lega nog te kort aan de macht om duidelijke resultaten te kunnen zien. ""We zijn de problemen nog aan het inventariseren en het is nog te vroeg om een balans op te maken'', zegt burgemeester Formentini. ""We zullen geen oplossingen improviseren om de publieke opinie tevreden te stellen. Onze oplossingen zullen organische projecten zijn. Er is jaren helemaal niets gedaan, en de teloorgang van de stad is verschrikkelijk. We zullen dubbel zo hard moeten werken om van Milaan weer een Europese stad te maken, een voorbeeld voor Italië. Want we moeten ons goed realiseren dat de Lega beoordeeld zal worden op hoe we het in Milaan doen. Daarom mogen we ons niet laten afleiden.''

Later, in een antwoord op schriftelijke vragen, vertelt Formentini dat hij geschrokken is van de ""rampzalige'' toestand die hij aantrof. ""Milaan is op de rand van het bankroet, wegens het slechte bestuur.'' Hij voegt daaraan toe dat zijn speelruimte beperkt is. ""Ik had nooit gedacht dat de gemeentes in Italië zo te lijden hadden onder de bemoeienis van de staat.''

Leidende gedachte van Formentini is het herstel van de voormalige grandeur van Milaan, het economische en financiële hart van Italië. Op lange termijn moet het federalisme oplossing bieden, maar voor de korte termijn wil de Lega het voor gemeentes mogelijk maken zelf obligaties uit te geven. Opzet is die te binden aan specifieke projecten. De burger zou genoegen moeten nemen met een iets lagere rente dan hij kan krijgen op staatsobligaties, zeer populair in Italië, in ruil voor verbetering van het leefklimaat in zijn stad. ""Hiermee zullen we de Milanezen vragen projecten te steunen die extra financiering nodig hebben om verwezenlijkt te kunnen worden'', zegt Formentini. Hij onderstreept dat het geld dat zo wordt opgehaald, alleen wordt gebruikt voor investeringen en niet voor dekking van de lopende uitgaven. Het wetsvoorstel dat dergelijke gemeentelijke obligaties mogelijk moet maken, ligt bij het parlement.

In de campagne voor de lokale verkiezingen heeft Formentini beloofd van Milaan een stad te maken die wat betreft infrastructuur en voorzieningen kan wedijveren met andere grote steden in Duitsland en Frankrijk. Daar is door de kiezers instemmend op gereageerd, maar de echte passie is losgemaakt door Formentini's belofte snel iets te doen aan het jongerencentrum Leoncavallo. Zoals de Sacromonte de gemoederen in Varese verhit, zo meten veel Milanezen het optreden van het Lega-gemeentebestuur af aan de zaak-Leoncavallo.

Toetssteen

In oktober 1975 besloot een groep radicaal-linkse jongeren een leegstaande farmaceutische fabriek aan de via Leoncavallo te kraken. Het gebouw wordt veranderd in een sociaal centrum en een trefpunt voor links. Al snel begint de buurt te morren over herrie en overlast, maar er gebeurt niets. Een ontruimingspoging in 1989 ontaardt in een stadsguerrilla die de politie verliest. Formentini heeft campagne gevoerd met de belofte dat hij voor een snelle oplossing zal zorgen, en daarmee is Leoncavallo een toetssteen gemaakt voor het Lega-bestuur. Maar hij wil geen overhaaste besluiten nemen. Als Bossi na een paar weken ongeduldig vraagt waar de bulldozers blijven, wijst Formentini hem publiekelijk terecht, iets wat Bossi maar van weinig mensen accepteert.

De burgemeester blijft bij zijn voornemen om het centrum te sluiten. Maar op de assemblée van de Lega Lombarda zegt hij: ""Ik wil geen noodoplossingen, geen impulsieve maatregelen.'' Het openbaar bestuur in Italië is al te vaak gekenmerkt door impulsieve besluiten, doekjes voor het bloeden, maatregelen die geen gevolg kregen of alleen maar werden aangekondigd en nooit werden uitgevoerd. Maar Formentini weet dat de Lega iets van hem verwacht. ""De andere partijen hebben geen enkel sociaal centrum gemaakt, maar wel de illegaliteit gecontroleerd'', zegt hij. ""Ik zal nieuwe centra maken, op plaatsen waar ze geen overlast geven. Ze zullen voor iedereen open staan en niet alleen voor een bepaalde groep, en er zullen precieze regels gelden voor het gedrag zodat de burgers niet gestoord zullen worden.''

Het tekent de stijl van Formentini. Hij heeft vier jaar gekregen als burgemeester en de meerderheid in de gemeenteraad geeft hem speelruimte. Maar hij wil zich niet laten opjagen. Daarvoor staat er te veel op het spel. In Milaan en in Varese laat de Lega zich met een nieuw gezicht zien. Bossi blijft de populist spelen en Rome attaqueren, maar Fassa in Varese en Formentini in Milaan willen laten zien dat de barbaren ook goed kunnen besturen.

    • Marc Leijendekker