Domper op plannen van de Navo

Toen de Russische president Jeltsin eind augustus een bezoek aan Polen bracht, deed hij de verrassende mededeling, dat hij begrip kon opbrengen voor de Poolse wens om lid van de NAVO te worden. Dit "begrip' werd vastgelegd in een Pools-Russische verklaring die werd ondertekend door de presidenten Walesa en Jeltsin. Rusland erkende dat een Pools lidmaatschap van de verdragsorganisatie “niet in tegenspraak is met het pan-Europese integratieproces, met inbegrip van de belangen van Rusland”.

De Poolse minister van buitenlandse zaken, Skubiszewski, zei daarop dat de NAVO haar besluitvorming over de toetreding van nieuwe leden zou moeten versnellen. “Ik roep het bondgenootschap op dat zo snel mogelijk te doen. Het is tamelijk langzaam bij zijn zelfhervorming, en die zelfhervorming komt neer op het opnemen van nieuwe leden”, aldus de minister. Hij vertolkte daarmee ook de gevoelens van andere landen in Oost-Europa.

In de brief die president Jeltsin nu geschreven heeft aan de regeringen van de Verenigde Staten, Frankrijk, Groot-Brittannië en Duitsland, stelt hij nu dat de akkoorden die werden gesloten over de vereniging van de twee Duitslanden uitbreiding van de NAVO in oostelijke richting verbieden. De uitlatingen van Jeltsin krijgen extra gewicht door uitspraken van de Russische minister van buitenlandse zaken, Andrej Kozyrev, in het Westduitse weekblad Stern, waarin hij waarschuwt dat een al te snelle uitbreiding van de NAVO in Oosteuropese richting zou kunnen leiden tot een politieke isolering van Rusland. En ook de Russische minister van defensie, Pavel Gratsjov, waarschuwde gisteren in Boedapest dat toetreding van Hongarije tot de NAVO tot een isolement van Rusland zou kunnen leiden.

Niet alle NAVO-landen zijn direct even enthousiast over de gedachte aan een snelle uitbreiding. Zo liet de Britse minister van buitenlandse zaken, Douglas Hurd, enige tijd geleden weten uitbreiding niet uit te sluiten maar daarmee geen haast te hebben. Ook Parijs staat niet echt te springen van enthousiasme. Maar het is vooral de Duitse minister van defensie, Volker Rühe, geweest die zich de afgelopen tijd een en ander maal nadrukkelijk heeft uitgesproken voor uitbreiding van de NAVO met de zogeheten Visegrád-landen: Polen, Hongarije, Tsjechië en Slowakije. Hij heeft daarbij de steun van secretaris-generaal Wörner. Vooral Duitsland heeft direct belang bij een veilig Centraal-Europa. Vorige maand schreef Rühe: “Wij mogen niet toestaan dat er in Europa een soort overgangsgebied ontstaat. Het uitdiepen van de Westeuropese integratie moet dus gepaard gaan met de verbreding ervan oostwaarts. De Visegrád-landen (Polen, Tsjechië, Slowakije en Hongarije), die zich zowel stabiel als westers georiënteerd hebben getoond, moeten een redelijk gunstig vooruitzicht krijgen op volledige integratie in het geheel van Euro-Atlantische instanties en organen. Landen die voldoen aan de eisen voor aansluiting bij het veiligheidsapparaat maar nog onvoldoende ontwikkeld zijn voor economische integratie, mogen niet van het NAVO-lidmaatschap worden uitgesloten.” Tot veler verrassing maakte de Duitse minister van buitenlandse zaken, Klaus Kinkel, er begin deze week in New York geen geheim van dat hij uitbreiding van het NAVO-lidmaatschap voorlopig niet mogelijk acht. Kennelijk was hij toen juist geïnformeerd over de Russische bedenkingen.

De brief van Jeltsin wordt in het Westen niet zo zeer uitgelegd als een poging om invloedssfeer terug te winnen, maar in de eerste plaats gezien als een gebaar naar de leiding van de Russische strijdkrachten. Dat verklaart waarom minister Kozyrev nu aandringt op uitbreiding van de contacten van de NAVO met het Russische leger. “Rusland moet niet geïsoleerd worden. Het doel moet zijn om Rusland te integreren in de internationale gemeenschap”, aldus Kozyrev. In dat kader past ook de oproep van Jeltsin tot gezamenlijke veiligheidsgaranties garanties, van de NAVO én Rusland, voor de veiligheid in Oost-Europa.

De uitlatingen van Jeltsin werpen een schaduw over de toekomstplannen van de NAVO. Begin volgend jaar komen de staatshoofden en regeringsleiders van de verdragsorganisatie bijeen om de organisatie, die een deel van zijn functie heeft verloren door het wegvallen van de oude tegenstelling tussen Oost en West, een nieuwe impuls te geven. De NAVO heeft haar traditionele functie grotendeels verloren. Op mogelijk andere militaire activiteiten die haar betekenis zouden kunnen herstellen, zoals het eventueel garanderen van een vredesakkoord in Bosnië, bestaat nog totaal geen zicht. Uitbreiding - eventueel op termijn - van de organisatie in oostelijke richting leek een dan ook een welkom middel om het aanzien van de NAVO te herstellen. De verdragsorganisatie zal nu wat anders moeten bedenken. Dat verdriet ook de aspirant-leden. Aleksander Kwasniewski, hoofd van het Verbond Democratisch Links in Polen, beschuldigde Jeltsin van een betreurenswaardig gebrek aan consistentie in zijn buitenlands beleid. Een andere Poolse zegsman noemde Jeltsin manoeuvre “een klap in het gezicht van president Walesa”.

    • Herman Amelink