Navo-plan voor luchtacties Bosnië "made in USA'

Het besluit van de NAVO om luchtaanvallen op Servische stellingen in Bosnië mogelijk te maken is made in USA. Al in mei bepleitte de Amerikaanse minister van buitenlandse zaken, Warren Christopher, tijdens een rondreis door Europa een nieuwe koers in de Bosnië-crisis: opheffing van het Westerse wapenembargo tegen de Bosnische moslims en luchtaanvallen op Servische eenheden.

Het "lift and strike'-plan bleek kansloos. Medestanders voor opheffing van het wapenembargo ontbraken. Vooral Groot-Brittannië en Frankrijk vreesden dat bombardementen Servische represailles zouden uitlokken op hun soldaten die in Bosnië deel uitmaken van de VN-vredesmacht. Per tussenlanding werd het publieke echec van Christophers missie steeds duidelijker.

Uiteindelijk leek het Amerikaanse initiatief zelfs geheel begraven. Wij willen wel, maar de Europeanen niet, herhaalde president Clinton tot vervelens toe. Ook toen een latere, gehalveerde versie van het plan - alleen opheffing van het embargo - op Europese onwil strandde.

Dat de Europese NAVO-partners gisteren alsnog hebben ingestemd met mogelijke luchtaanvallen heeft veel te maken met het gebrek aan een eigen alternatief: "Vance-Owen' is geschiedenis en het vredesoverleg in Genève over een Bosnische "Unie' stagneert, terwijl de agressie van de Bosnische Serviërs allerminst afneemt. De sluiting van de ring rondom Sarajevo met de inname van twee strategische heuvels vorige week was daarvan het duidelijkste bewijs.

Intussen bereikte - mede door schokkende televisiebeelden en alarmerende rapportages - de wrevel over de impasse aan Amerikaanse zijde een nieuwe fase. Sinds de oorlog in Vietnam heeft het buitenlands beleid van de VS, met name de onmacht, in eigen regeringskring niet zoveel ergernis gewekt. Drie Bosnië-deskundigen van het verdeelde State Department namen het afgelopen jaar uit woede ontslag.

Amerikaanse onvrede en Europese onmacht plaveiden de weg voor nieuwe Amerikaanse initiatieven die medio juli het bureau van een soms geëmotioneerde Clinton bereikten. Een daarvan vertoont grote gelijkenis met het NAVO-plan van gisteren: luchtacties dienen geen militair doel, maar moeten slechts ongehinderde humanitaire hulpverlening mogelijk maken, aan de acties is een "duidelijke waarschuwing' verbonden en er gaat een "ultimatum' aan vooraf. Er zullen geen grondtroepen offensief worden ingezet.

Pag.5: Luchtaanvallen stellen NAVO voor prisoner's dilemma

Het NAVO-besluit lijkt ten slotte een diplomatiek succes voor de Amerikanen, wier buitenlands beleid na de Koude Oorlog in een vacuüm is beland. En de NAVO, eveneens in een identiteitscrisis, lijkt hiermee vooralsnog verder gezichtsverlies af te wenden. Nog altijd is niet gebeurd waarvoor velen de afgelopen tijd hebben gewaarschuwd: een scheuring van het bondgenootschap.

“Het zou een tragedie zijn als de Bosnische Serviërs de NAVO opblazen”, zei een deskundige bij een Amerikaanse denktank onlangs tegen deze krant.

Toch kent het besluit van gisteren een keerzijde. De NAVO mag dan unaniem tot zijn besluit zijn gekomen, het definitieve ja-woord voor de acties moet komen van Boutros Boutros Ghali, secretaris-generaal van de Verenigde Naties, en de Veiligheidsraad. En op VN-niveau bestaat dezelfde verdeeldheid die de NAVO tot nu toe verlamde en die gisteren ogenschijnlijk is doorbroken.

Groot-Brittannië, Frankrijk, Spanje en Canada enerzijds en de Verenigde Staten anderzijds verschillen nog steeds van mening over de exacte wijze van optreden. Terwijl de VS hebben gespeculeerd op het bombarderen van artillerieposities van de Bosnische Serviërs, het uitschakelen van commandocentrales en - in een later stadium - mogelijk zelfs op aanvallen in Servië, nemen de andere NAVO-partners een veel behoudender standpunt in.

Dat is nog steeds ingegeven door de vrees voor aanvallen op hun blauwhelmen in Bosnië. Daarvoor hebben zij alle reden. Want sinds enkele weken dreigt het conflict te escaleren, nadat de strijdende partijen herhaaldelijk het vuur hebben geopend op de VN-soldaten.

Ook de onderhandelaars David Owen en Thorvald Stoltenberg, die respektievelijk namens de EG en de VN het Geneefse vredesoverleg voorzitten, hebben er geen geheim van gemaakt tegenstander zijn van bombardementen. Datzelfde geldt voor de Belgische VN-commandant in Bosnië, luitenant-generaal Francis Briquemont.

De stem van deze tegenstanders weegt zwaar in de Veiligheidsraad, waarin Frankrijk en Groot-Brittannië een permanente zetel hebben. Bekend is dat Boutros groot vertrouwen stelt in het advies van Owen en Stoltenberg.

Het operationele draaiboek dat de NAVO heeft opgesteld, is niet vrijgegeven, maar wel is bekend gemaakt dat het gaat om een aantal "opties', waaruit nog geen definitieve keuze is gemaakt. Of het ooit tot optreden komt, blijft nog even de vraag. Durven de Europese tegenstanders als het er echt op aankomt binnen de VN hun eigenbelang wel opzij te zetten en risico's te nemen?

Die riscico's zijn levensgroot. Bij een aanval op Servische artilleriestellingen rondom Sarajevo - een zeer waarschijnlijk doelwit voor een aanval door vliegtuigen van de NAVO - lopen allereerst de blauwhelmen in Sarajevo gevaar. Deze merendeels licht bewapende eenheden kunnen getroffen worden door Servische represailles èn door uit de koers geraakte bommen van de NAVO, als zij zichzelf niet tijdig in veiligheid brengen. Maar de blauwhelmen in de rest van Bosnië zijn evenmin veilig. Een deel van hen is bijvoorbeeld gelegerd rondom de enclaves Zepa, Zenica, Gorazde, Srebrenica Bihac en Tuzla waar zij de benarde moslim-bevolking afschermen van de omringende Servische milities.

Hun aanwezigheid confronteert de NAVO en nu ook de VN met een prisoner's dilemma, een keuze die altijd verlies oplevert. Wanneer het NAVO-opperbevel de blauwhelmen in Bosnië de order zou geven zich voorafgaand aan de luchtaanvallen terug te trekken, vormen de - grotendeels ontwapende - moslims een eenvoudige prooi voor de Serviërs. Die zullen niet aarzelen de enclaves in te nemen. Wanneer de blauwhelmen echter blijven waar zij nu zijn, stellen zij zich bloot aan Servische sluipschutters en artilleriegranaten. En wanneer de NAVO ertoe besluit de VN-soldaten voor hun eigen bescherming te voorzien van zware wapens - tanks en vèrdragend geschut - kan dat binnen korte tijd leiden tot juist datgene wat de VN tot nu toe hebben willen vermijden: deelname aan een oorlog.