Leven zonder zwarten in Afrika; Orania, de blanke uitweg

Een groep pioniers trok twee jaar geleden de Zuidafrikaanse woestijn in om daar een nieuw thuisland te scheppen: Orania, "slegs vir blankes'. Blanken doen er het werk; zwarten en kleurlingen zijn ongewenst ook al zijn er soms klussen waarvan de bewoners denken: "Had ik daar maar een kaffer voor'. De politiek krijgt steeds meer belangstelling voor Orania - het laatste toevluchtsoord voor wie niet onder een zwart bewind wil leven. Of wordt het de laatste illusie van wit Zuid-Afrika? Een reportage uit het Israel voor de Afrikaner.

Tante Betsie is gestruikeld. Ze viel toen ze haar hondje uitliet. Ze hebben haar naar het ziekenhuis in Bloemfontein gebracht. De dokters hebben haar een nieuwe heup gegeven. Het schijnt goed te gaan, maar ja, ze is 92, ze zal het niet makkelijk krijgen.

Het kleine nieuws is groot in Orania. Zeker als het slachtoffer tannie Betsie Verwoerd is, de kranige weduwe van oud-premier Hendrik, grondlegger van de apartheid. Met haar viel het boegbeeld van deze kleine gemeenschap van 308 pioniers in de woestijn, het embryo van de volkstaat voor de blanke in Zuid-Afrika.

Het grote nieuws is van horen zeggen. De wereld buiten is groot en bedreigend en zwart. Iemand heeft het gehoord van iemand anders: Nelson Mandela heeft op de televisie gezegd dat hij de helft van alle blanke bezittingen zal wegnemen. Het ANC wil een communistische regering en de blanke boerderijen nationaliseren, schijnt het. Op de radio hoorde iemand dat een verhuisbedrijf 75 procent meer opdrachten kreeg om blanken deze kant op te verhuizen, weg van de zwarte regering van straks. En die aanslag van zwarten op een blanke kerk in Kaapstad: dat is de antichrist. Orania is blank, maar de zwarten spoken in ieders geest.

Orania ligt ergens aan een horizon. De weg erheen voert door uren leegte. Blanke dorpjes zijn vlekken in de winterzon. Hun schaduw van huisjes en hutten voor de zwarten of de kleurlingen ligt altijd een paar kilometer verderop. Orania is een dorp zonder schaduw. De blanke bedient de blanke in het café. De blanke maakt schoon bij de blanke. De blanke bewerkt de tuin van de blanke. Dit is slegs vir blankes in de meest pure vorm. Enthousiaste borden langs de hoofdstraat moeten de gemeenschapszin opwekken: ""Wij werken zelf'', ""Wij spreken en denken Afrikaans''. Het logo is een mannetje in overall, dat zijn mouwen opstroopt. Orania is de laatste uitweg voor de blanke die niet wil leven onder een zwart bewind. Of de laatste illusie.

Veilig

De blanken die melk en kaas produceren voor de blanken, zijn Nederlanders. Jan en Rika Brak emigreerden in 1977 naar Zuid-Afrika. Ze kwamen in februari met zoon en dochter naar Orania, waar ze een boerderij met veertig koeien en tachtig varkens hebben. De familie Brak is ""nog nooit zo gelukkig geweest'' als nu in Orania, want ""het lijkt hier meer op Nederland dan waar ook in Zuid-Afrika''. Een kleurig beschilderde kolenkit met molen in Nederlands landschap staat in de hoek van de kamer. ""Het prettige is dat je hier geen zwarten hebt'', zegt Rika Brak. ""Je hoeft je niet te ergeren dat ze hun werk niet doen. En het is hier zo veilig. In Transvaal, waar we woonden, is zo veel van ons gestolen, daar hadden we hier een boerderij van kunnen kopen. We hebben alles geprobeerd. Hoeveel kleren en bedden we niet voor ze gekocht hebben. Het staat misschien een maand in huis, en dan hebben ze het al omgeruild voor drank.''

Jan Brak had een goede relatie met de zwarten in Mamelodi, het zwarte township bij Pretoria. Hij verkocht er soms zeshonderd liter melk in twee uur. Toen twee van zijn koeien waren gestolen, besloot hij te verhuizen naar Orania, achthonderd kilometer verderop. ""Koeien stelen, dat maakt een boer moedeloos.'' Op de veiling waar hij zijn spullen verkocht, merkte hij de interesse van Zuidafrikaanse boeren om ook te vertrekken. ""Ze praten allemaal over de volkstaat, maar waar die moet komen weten ze niet. Elke boer wil zijn eigen boerderij in de volkstaat. De tijd is nog niet rijp voor een volksverhuizing. Je zal met het jonge geslacht moeten beginnen. De meeste Zuidafrikaanse boeren zijn grondbaronnen die niet gewend zijn te werken. Als ze een paar palen in de grond moeten slaan, roepen ze een zwarte. Ze zullen terug moeten naar kleinschalige boerderijen, als ze alleen met blanke arbeiders kunnenar werken.''

Rika Brak: ""Als straks de scholen gemengd zijn, krijg je natuurlijk ook gemengde huwelijken en dan krijg je een zwak geslacht. De enige overlevingskans voor een blanke is de volkstaat. Maar het is hard werken en je word er niet rijk van. Voor ons is het niet moeilijk, we zijn eraan gewend. We hebben in Nederland geen zwarten om het werk te doen. Maar soms denk je wel eens: had ik daar maar een kaffer voor.''

Grote Trek

Orania is het geesteskind van prof. Carel Boshoff, theoloog en oud-voorzitter van de machtige Afrikaner Broederbond. Hij is de profeet van de volkstaat voor de Afrikaner, de afstammeling van Nederlandse, Duitse en Franse immigranten. Eind jaren tachtig legde hij het theoretisch fundament voor een blank thuisland - het voorzichtige begin van wat een nieuwe Grote Trek van Afrikaners binnen Zuid-Afrika moet worden, analoog aan hun volksverhuizing van de Kaap naar Transvaal en de Oranje Vrijstaat in de negentiende eeuw om aan de Britse overheersing te ontkomen.

Boshoff erkende dat een zwarte meerderheidsregering in Zuid-Afrika onvermijdelijk is. Als de Afrikaner zichzelf wil regeren, moet hij vertrekken naar een dun bevolkt gebied en daar proberen een nieuw bestaan op te bouwen, zonder zwarte hulp. Hij koos een streek in het noordwesten van het land, waar relatief weinig mensen wonen: ongeveer 100.000 zwarten, 120.000 blanken en 450.000 kleurlingen, de "gemengde' bevolkingsgroep die afstamt van de Khoi-khoi-stam die hier traditioneel woonde en de blanke Europese immigranten. Het is een woestijnachtig gebied met een paar honderd millimeter regen per jaar. De hitte kan ondraaglijk zijn, de afgelopen zomer werd 51 graden gemeten. De levensader is de Oranjerivier, die uitmondt in zee.

Boshoff maakte de meest consequente keuze van alle conservatieve blanken. Andere plannen voor een blanke staat, zoals die van de Konservatieve Partij, de Boerestaat-partij en het Afrikaner Volksfront, gaan uit van gebieden in de Transvaal en de Vrijstaat, waar een grote meerderheid van de bevolking zwart is. Daar zal blanke "zelfbeschikking' niet worden gerealiseerd zonder een vorm van apartheid of gedwongen verhuizingen, wat na een soortgelijk mislukt experiment van veertig jaar uitgesloten is.

Met de dreiging van extreem-rechts in de nek kijken andere partijen als het ANC en de regering-De Klerk steeds serieuzer naar het idee van een volkstaat, zij het niet als afzonderlijke eenheid, maar als een gebied onder een sterk regiobestuur in een federaal Zuid-Afrika. ANC-president Nelson Mandela heeft al enkele keren zijn sympathie uitgesproken voor Afrikaner autonomie in een eigen gebied, mits dat niet gepaard gaat met discriminatie of onderdrukking van andere bevolkingsgroepen. Het is een erkenning van de politieke realiteit in Zuid-Afrika: als men de Afrikaner aan de onderhandelingstafel een eigen gebied toewijst, zal hij het wellicht niet met de wapens bevechten. Extreem-rechts heeft uit het Joegoslavische voorbeeld maar al te goed geleerd, dat men ook met oorlog zijn zin kan krijgen.

Boshoffs "Israel voor de Afrikaner' komt nu als het meest realistische plan bovendrijven. Zelfs progressieve Afrikaners, die geloven in een non-raciaal Zuid-Afrika, vinden het een prettige gedachte als ze ergens een toevluchtsoord hebben - voor als het mis zou gaan. Boshoff besprak de volkstaat onlangs twee uur met Mandela, en de regering diende een variant erop in bij het onderhandelingsforum, als onderdeel van een nieuwe regio-indeling. ""Het geeft duidelijk aan, dat de gedachte meer en meer wordt aanvaard. In het verleden is het altijd als onpraktisch afgedaan'', zegt Boshoff enthousiast. De geestelijk vader van Orania, die zelf overigens nog in Pretoria woont, is onlangs door het Vlaams Blok naar voren geschoven als kandidaat voor de Nobelprijs voor de Vrede.

Hij heeft zijn aanvankelijke plannen wel moeten aanpassen. Een onafhankelijke volkstaat noemt hij nu ""onrealistisch'', dat kan hooguit een ""einddoel'' zijn wanneer voldoende blanken zich er hebben gevestigd. Boshoff erkent nu ook dat de meerderheid in de volkstaat zal moeten regeren. Als de kleurlingen en zwarten in de regio op het ANC stemmen, zullen de "volkstaters' dat moeten aanvaarden. Ze kunnen zich dan vestigen in ""voorkeursgebieden'' binnen de regio, waar ze hun eigen lokale bestuur hebben. Een zekere scheiding is nodig, meent hij. ""Het helpt niet een staat te hebben waar de Afrikaner weer wordt verzwolgen.''

Het plan staat of valt met de bereidheid van de Afrikaner om te verhuizen naar een onherbergzame streek. Hij zal afstand moeten doen van zijn land, zijn boerderij en zijn luxe. Sommigen betogen dat de Afrikaner zo verwend en vervet is door de welvaart die hem onder de apartheid is toegevallen, dat hij nooit zal vertrekken. Boshoff: ""Het hangt af van de omstandigheden in Zuid-Afrika. De Afrikaner wordt ondergeschikt gemaakt aan een nieuwe politieke cultuur en dat zal hem zijn standpunt doen herzien. De Afrikanisering van Zuid-Afrika zal tot grotere blanke werkloosheid leiden, en geweld is niet uitgesloten. Nu gaat het nog om een groepje pioniers, maar ik denk dat we bij twee miljoen mensen kunnen uitkomen.''

Spookdorp

Orania lijkt een spookdorp. In de lege, kaarsrechte straten loopt zelden iemand. Hier en daar werkt een man in de tuin, om eigen aardappelen en groente te verbouwen. De meesten leveren binnenshuis hun bijdrage aan de mini-economie. Alleen wanneer de Volkschool uitgaat doorbreken kinderstemmen de stilte. 's Avonds om acht uur is Orania donker en uitgestorven. Er is geen kroeg of bioscoop, en veel fundamentalisten hebben de televisie als doorgeefluik van de buitenwereld verbannen.

Oraniërs weten dat ze een bezienswaardigheid zijn. In gesprekken met verslaggevers uit Pretoria tot Tokio dragen ze als volleerde pr-functionarissen hun boodschap uit. Zelfbeschikking, zelfwerkzaamheid, nee, we zijn geen racisten, we hebben niets tegen zwarten, we willen onze eigen vrijheid. Het is de historie van de Afrikaner eigen dat zijn vrijheid vrijwel altijd ten koste is gegaan van die van andere bevolkingsgroepen. Als minderheid (de Afrikaners vormen ruim drie van de vijf miljoen blanken) in een zwarte massa (30 miljoen) zijn ze veroordeeld tot samenleven. Wil de Afrikaner een plek voor zichzelf scheppen, dan ontstaan pijnlijke botsingen met andere bewoners, zoals de apartheid bewees.

Zo ook in Orania. Het dorp werd in 1969 gesticht voor blanken die hier kwamen werken aan kanaliseringsprojecten rond de Oranjerivier. Het waren weinig aantrekkelijke pre-fab-huizen, een paar slagen groter dan die in "Klein Geluk', het dorp voor de kleurlingenwerkers dat uit zicht ligt. De kleurlingen moesten verdwijnen toen Boshoff met een aantal Afrikaner zakenlieden begin 1991 het toen leegstaande Orania kocht van het Waterwezen om er een ""privaat dorp'' van te maken. De eigenaar zocht een andere plek voor de families, maar tegelijk verdween de school voor een paar honderd kinderen van kleurling-landarbeiders die in de omgeving op boerderijen wonen. Sommigen wonen nu ver van hun ouders in kostscholen, anderen zijn nooit meer naar school gegaan.

"Klein Geluk' werd de vestigingsplaats voor blanke arbeiders, die aan projecten in Orania werken. In de ruim twee jaar van zijn bestaan is Orania aanzienlijk gegroeid, en hoewel overal woningen leeg staan, zijn volgens het dorpsbestuur alle huizen nu verkocht of verhuurd. Met de werkgelegenheid wil het minder lukken. Van grote plannen als een high tech Silicon Valley in de woestijn is nog niets gekomen. Bij gebrek aan blanke bouwvakkers - vanouds een zwart beroep - vordert de bouw aan het ziekenhuisje met twintig bedden maar langzaam. De dokter houdt twee keer per week spreekuur, de rest werkt hij in zwarte klinieken in de omgeving.

Onlangs is in het dorp een cursus begonnen om blanke boerenknechten op te leiden - een novum in Zuid-Afrika. Er is een supermarktje, een pension, een struisvogel-boerderij, een steenfabriekje en een meubelfabriek met twaalf jonge werknemers die hier het vak komen leren. Het is de enige flinke investering, gedaan door Jerrie Pelser, die nu ook burgemeester is van Orania. ""De mening van veel mensen is aan 't veranderen. Ze beginnen te beseffen dat wij niet heel Zuid-Afrika kunnen regeren, maar dat er een plekje apart kan worden gehouden voor de Afrikaner. Veel van mijn vrienden in Pretoria willen dolgraag hier komen, maar ze kunnen hun huis niet verkopen.''

Pelser, oud-lector volkenkunde aan de universiteit van Pretoria, gelooft niet in het pleidooi van sommige Afrikaner politici om een verbond te sluiten met de kleurlingen, die immers ook Afrikaans spreken en vaak verwekt zijn door Afrikaners. ""De culturele traditie van de Afrikaner is opgebouwd vanuit het westers calvinisme, door volkeren die strijd hebben geleverd tegen het rooms-katholicisme. De calvinisten hebben de volkeren hier gekerstend, maar deze hebben hun christelijke waarden nooit verinnerlijkt.'' De volkstaters willen volgens Pelser in vrede samenleven met andere volken. ""Wij zijn geen racisten. Als we onze volkstaat hebben, zullen we nog steeds handel drijven met zwart Zuid-Afrika. En we zullen zwarten die door ons gebied reizen, onderdak geven.''

Conservatieve blanken spreken over hun "volk', alsof het een homogene groep is. Maar de historie van de Afrikaner is vol van ruzies en afsplitsingen, van verlig en verkramp, van "volks' en "volksverrader'. Zelfs tijdens de Grote Trek gingen de wegen van groepen Afrikaners uiteen. Nu zijn er Afrikaners die lid zijn van het ANC, zoals een kleinzoon van Verwoerd, die nooit naar de kerk gaan, of die openlijk homo zijn in Kaapstad. Ook in Orania hebben de eerste scheidingen der wegen plaatsgehad. De vier kerkgenootschappen deelden aanvankelijk één gebouw, maar de Afrikaner Protestantse Kerk is al voor zichzelf begonnen. En een groep ouders heeft een aparte school opgericht voor christelijk volksonderwijs, omdat ze het niet eens waren met het al te moderne multi-media computeronderwijs.

Spanningen

Het zijn tekenen dat Orania niet de oase van gelijkgezinden is die het wil lijken. Er zijn fricties en spanningen, veroorzaakt door ideologische meningsverschillen, het isolement en de moeizame manier van overleven. Een man die genoeg werk heeft, zegt dat hij door anderen met de nek wordt aangekeken. ""Ze gunnen het ons niet, ze zijn jaloers.'' Een hevig christelijke Amerikaan, die na twee jaar nog geen behoorlijk Afrikaans spreekt, wordt door de anderen niet gepruimd en probeert zijn eieren en plantjes nu buiten het dorp te slijten. Wie zich te verlicht uitlaat, loopt kans dat hij door de schaarse werklui in het dorp maandenlang wordt geboycot, zodat reparaties uitblijven. En als het laagje public relations is afgelegd, heet de zwarte medemens in veel huizen weer kaffer, en wordt "cultuur' weer "ras'. De vrouw van de Amerikaan, die Cherokee-voorouders heeft, moest via-via horen dat dorpsgenoten vinden dat ze hier niet thuishoort omdat ze niet "puur blank' is. ""Ik wist niet wat ik hoorde, zo denken we in Amerika helemaal niet'', zegt ze verbaasd.

Bewoners komen er openlijk voor uit dat ze de Afrikaner Weerstandsbeweging steunen, de meest militante en racistische van alle conservatieve groeperingen. Gawie Posthumus, elektricien, draait er niet omheen. De Bijbel vertelt hem dat hij raszuiver moet blijven. De Afrikaner behoort tot een uitverkoren volk, De Klerk is een verrader omdat hij zijn land weggeeft aan de antichrist. ""De kaffer heeft geen respect meer voor de Afrikaner. Roelf Meyer en Dawie de Villiers (ministers en onderhandelaars namens de regering, red.), daar spelen ze mee. Vroeger keek de zwarte op tegen de Afrikaner, maar de Afrikaner is naar beneden getuimeld. Nu kijkt de zwarte op hem neer en lacht hem uit. Hier in de volkstaat moeten we weer een voorbeeld stellen. We moeten het uitdragen: zelfwerkzaamheid, weer opstaan als de vlag wordt gehesen, respect hebben voor elkaar.''

Sommigen vrezen dat Boshoffs redelijk alternatief nu al is gekaapt door extremisten. Het idee van apartheid zonder racisme mag mooi klinken, velen zijn met de combinatie van die twee opgegroeid. De ontwikkeling van het dorp, en daarmee de aantrekkingskracht op meer gematigde Afrikaners, stokt als de economische ontwikkeling niet snel doorzet. De burgemeester schermt met ""een grote delegatie van de invloedrijkste Afrikaner ondernemingen'' die in augustus op bezoek komt, waarna een ""aankondiging over een grote doorbraak volgt''. Er zijn al meer zakenlieden langs geweest, die niet meer van zich hebben laten horen. Verscheidene bewoners hebben het dorp alweer verlaten, om gezondheidsredenen, uit teleurstelling of uit luiheid, zoals de achterblijvers beweren. Zeker is dat Orania mislukt als Zuid-Afrika slaagt. Dan behoudt het hooguit zijn waarde als openluchtmuseum: ""Komt dat zien - de Afrikaner zoals hij had willen leven - zonder zwarten in Afrika!''

Beetje gek

De "andere' Afrikaner woont een paar kilometer verderop. De boerderij van de familie Fourie grenst aan het blanke dorp. Gezina Fourie, de vrouw des huizes, noemt haar buren ""soms een beetje gek'', maar de relatie is niet slecht. Dat was in het begin wel anders. De eerste inwoners van Orania sloegen haar kleurling-arbeiders in elkaar, als ze in de buurt kwamen. Haar man heeft geklaagd bij het dorpsbestuur en toen hield het op.

Gezina Fourie is ook diep-religieus en gelooft in de christelijke leerstelling dat men alle gezag boven zich moet aanvaarden als aangesteld door God, ook als dat een zwarte regering is. ""Als de mensen van Orania gescheiden willen leven, is dat hun keus. Ik begrijp het niet echt. Men kan zichzelf niet in een cocon drukken en van de wereld afwenden. De mensen die de apartheid in leven hielden, zouden het land nu eruit moeten helpen. Dat doen ze niet op deze manier.''

De Fourie's hebben tien kleurling-gezinnen voor zich werken, die met ongeveer twintig kinderen in huizen op de boerderij wonen. Ze geeft de landarbeiders onderwijs en Bijbelonderricht en heeft met succes geboortebeperking gestimuleerd. Een verpleegster komt eens in de maand langs om de vrouwen voorbehoedmiddelen te brengen. Kleurlingen zijn net zozeer Afrikaners als de blanke, vindt ze: ze spreken immers dezelfde taal en houden net zoveel van het land. ""Als elke boer zijn verantwoordelijkheid neemt, zal dit land snel verbeteren.''

Inwoners van Orania hebben al gevraagd of de Fourie's hun boerderij willen verkopen. Ze voelen er niet veel voor, maar alles heeft een prijs, heeft haar man gezegd. ""Als ze een volkstaat willen, laat ze hun volkstaat hebben. Het is beter dan oorlog. Als ze maar van mijn kleurlingen afblijven.''

    • Peter ter Horst