Kunstenaars "redden' beelden Sovjet-helden

MOSKOU, 31 JULI. Buiten het zicht van de televisiecamera's gaat het nog steeds door: het verwijderen van standbeelden van communistische leiders. Sinds de revolutionaire jaren 1989-1991 gebeurt dat in Oost-Europa aan de lopende band.

Om te voorkomen dat er binnenkort geen Sovjet-monument meer overeind staat, moeten volgens een aantal Russische kunstenaars de beelden niet langer worden vernietigd, maar veranderd. Gisteren opende in het Centrale Huis van de Artiesten in Moskou een expositie waar bekende en onbekende Russische kunstenaars, op initiatief van het (in New York wonende) Russische kunstenaarsduo Komar en Melamid plannen tonen om de beelden aan te passen. In New York willen beide geëmigreerde kunstenaars een soortgelijke expositie organiseren.

Elke Russische stad, elk Russisch dorp, elk Russisch plein heeft tenminste één beeld, meestal wat aan de grote kant, dat aan het verleden van de Sovjet-Unie herinnert. En elk beeld trekt zijn beeldenstormers. “In Petersburg stonden voor de perestroika 43 beelden van Lenin, nu zijn dat er nog maar acht,” zegt Jozef Bachstein, organisator van de tentoonstelling.

Bachstein is beslist niet iemand die met genoegen aan de Sovjet-tijd terugdenkt. Maar vanaf de revolutie van 1917 heeft elk Sovjet-regime de monumenten van zijn voorgangers vernietigd om de herinnering aan het verleden uit te wissen. En Bachstein vindt dat een democratisch Rusland niet in dezelfde fout mag vervallen. De beelden moeten blijven, hun betekenis moet veranderen.

Een kleine ingreep blijkt daarvoor vaak voldoende te zijn, blijkt uit de tweehonderd geëxposeerde ontwerpen.

De ernstig kijkende Karl Marx voor het Bolsjoi-theater kan bijvoorbeeld op zijn kop worden gezet om de economische hervormingen te verbeelden. De torenhoge Lenin op het Oktoberplein wordt een monument voor de augustusrevolutie van 1991 wanneer hij permanent wordt opgehangen aan een hijskraan.

Lenin-beelden elders kunnen volgens de kunstenaars beter op hun zij worden gelegd om te worden ingericht als klimrek voor de jongste generatie Russen. Enkele Lenin-figuren mogen rechtop blijven staan, maar dan gemoderniseerd met de hoofden van Gorbatsjov, Jeltsin of van Mickey Mouse.

Het beeld van Felix Dzerzjinski moet worden teruggezet voor het gebouw van de voormalige KGB, maar dan uitgebreid met bronzen afgietsels van de uitgelaten Moskovieten die deze oprichter van de geheime politie in augustus 1991 een feestneus opzetten. Het bekende, reusachtige monument voor de arbeider en de boerin, die met opgeheven hamer en sikkel onversaagd voorwaarts marcheren, kan onveranderd blijven. Door alleen de sokkel te verkleinen, lijken de helden van het socialisme zich in de afgrond te storten.

Ook commerciële aanpassingen van de Sovjet-kunstwerken zijn mogelijk. Het mausoleum op het Rode Plein, waarvoor zich elk uur toeristen verzamelen om de wisseling van de wacht te zien, is eigenlijk niet compleet zonder lichtkrant. En een stenen Lenin zou in zijn immer opgeheven, wijzende hand, natuurlijk een sportschoen van het merk Nike omhoog moeten houden.

Vitaly Komar en Aleksandr Melamid, die hun idee ontwikkelden terwijl de Sovjet-Unie uiteen viel, zullen hun plannen voor post-totalitaire kunst aan de Russische regering aanbieden. Of die er iets mee doet, is niet bekend.