Boeiend portret van wetenschapper Dirk Jan Struik

Geleerd in augustus. Afl. 1. Dirk Jan Struik. Ned. 3, 20.15-22.50.

De zomergasten-formule van de VPRO-tv keert deze weken in vele gedaanten terug. De komende maand met de serie "Geleerd in augustus' - vijf portretten van Nederlandse geleerden. Belangrijkste verschil met de gewone serie: de gesprekken vinden niet plaats in de studio maar bij de mensen thuis en de getoonde filmfragmenten sluiten nauwer aan bij de professionele carrières en interesses van de geinterviewden.

De eerste geportretteerde is Dirk Jan Struik, de bijna 99-jarige marxistische wiskundige die zich in het interbellum vestigde in de Verenigde Staten. Hij werd in 1926 door niemand minder dan Norbert Wiener naar het Massachussetts Institute of Technology in Cambridge gehaald, alwaar hij zijn hele carrière als hoogleraar zou blijven werken.

Vakgenoten kennen Struik vooral als historicus van de wiskunde. Zijn Concise History of Mathematics is een klassieker, verschenen in 18 talen. Het was een van de eerste wiskunde-geschiedwerken waarin de invloed van "externe' factoren op de ontwikkeling van de wiskunde werd onderkend. Niet alleen maatschappelijke en sociale factoren, maar ook invloeden vanuit disciplines als de natuur- en de sterrenkunde. Alle wiskunde, betoogt Struik tegenover interviewer Kees De Groot van Embden, komt uiteindelijk voort uit de arbeid van de mens.

Struik woont in een klein huisje in Belmont, Massachussetts. Ofschoon hij snel moe wordt en nog maar enkele uren per dag werkt, is hij nog volop actief. Niet alleen schrijft hij boekbesprekingen en andere artikelen, maar ook onderneemt hij nog projecten van een langere adem, zoals een geschiedenis van de tensoranalyse en een autobiografie. Daarnaast is Struik een boeiend en nauwkeurig formulerend verteller, in een Nederlands dat ondanks een verblijf van 67 jaar in den vreemde niet is achteruitgegaan.

Mede dank zij de getoonde filmfragmenten is het interview buitengewoon boeiend geworden. In het begin komen de gesprekspartners beiden wat stroef op gang, maar gaandeweg komt Struik beter op zijn praatstoel en voelt de interviewer zich meer op zijn gemak. Struik vertelt veel over zijn leven, onder andere over zijn studietijd in Leiden onder de grote leermeester Paul Ehrenfest, over zijn betrokkenheid met het communisme en over zijn naoorlogse wederwaardigheden in de VS onder het McCarthyanisme. Wie meer in Struiks wiskundige dan zijn politieke kant is genteresseerd wordt toch niet teleurgesteld, dank zij intrigerende fragmenten als het knap gemaakte propagandafimlpje Wij heten vrij van de Nederlandse Rijks Voorlichtings Dienst uit 1951.

Aan de wiskundige kant is er een fragment van de Christmas Lecture uit 1987 door de Britse wiskundige Christopher Zeeman, die applaus oogst voor zijn mooi gepresenteerde bewijsvoering dat wortel twee geen rationeel getal is. Een Britse documentaire over het Indiase wiskundegenie Srinavasa Ayengar Ramanujan waarvan een kort fragment wordt getoond, zal op maandag in zijn geheel worden uitgezonden.

Dit uiterst boeiende programma met Dirk Jan Struik is zonder twijfel het beste portret van een wetenschapper, tot nu toe in Nederland gemaakt. Ondanks de lange duur van bijna drie uur verveelt het geen moment, vooral doordat Struik gaande het interview steeds gepassioneerder wordt. De punchline, waarin Struik de twintigste eeuw met behulp van twee wiskundige symbolen samenvat, is perfect. Deze sterke opening van de serie maakt nieuwsgierig naar de vier andere afleveringen, met de hoogleraren Louise Fresco (tropische plantenteelt, Wageningen), Nico Frijda (psychologie, Amsterdam), Frits van Oostrom (Nederlandse letterkunde, Leiden) en Rosi Braidotti (vrouwenstudies, Utrecht), die de resterende zondagen van augustus weken zullen worden uitgezonden.