Karl Marx op een Freischwinger

Form + Zweck 7/8, 160 blz. met Engelse bijlage. Prijs verschilt per nummer, laatste nummer ƒ 45,-. Uitsluitend te koop bij boekhandel Valeton & Henstra in Amsterdam.

Duitsland ontkomt niet aan zijn stigma van extreem "gemassregelt' land. In 1936 bracht de firma Bombenstabil een stoel uit die, achteraf bezien, het predikaat eenheidsstoel mag claimen. Dit houten zitmeubel, het "bombestendige model 2200', was een eenvoudige huis-, tuin- en keukenstoel met een zitkuiltje, leverbaar in vele varianten. Thonets houtbuigtechniek lag ten grondslag aan dit model dat efficiënt geproduceerd kon worden. De fabrikant, alleszins publiciteitsbelust, rustte de beruchte Olympiade 1936 uit met duizenden gratis exemplaren. Zo bracht de 2200 het tot standaardstoel van de Wehrmacht, de Reichsbahn en de Reichspost, en is nu nog gangbaar in vluchtelingencentra. Met deze stoel droeg Duitsland aan de normalisatie van het dagelijks leven bij, zestien jaar na de invoering van het genormaliseerde papierformaat A4 (Leipzig, 1920).

De episode is droogjes opgetekend in Form + Zweck en op voorbeeldige wijze gellustreerd met overzichten van voorlopers en na-apers, "exploded views' van hoekconstructies en historisch propagandamateriaal van een niet mis te verstane nazi-signatuur. Andere onderwerpen in dit onregelmatig verschijnende(Oost-)Duitse vormgevingstijdschrift: de recycling tot lustoord van het oude spoorwegemplacement bij het Südbahnhof van Berlijn, de theorie van het moderne, het vrouwbeeld in de illustraties van negentiende-eeuwse sprookjes. Het doet er trouwens weinig toe wie de auteur is of wat zijn onderwerp. Alle auteurs leggen een passie voor ecologie en sociologie aan de dag. De artikelen zijn doortrokken van een zwaarmoedig marxisme en een gerechtvaardigde scepsis tegenover de nieuwe orde. Als roofdieren omcirkelen ze hun eigen verleden van DDR en Derde Rijk. Wie het lezen te veel wordt moet maar kijken: iedere pagina is van een grote pracht, het resultaat van een complexe beeldredactie en dito vormgeving door Daniela Haufe van het Oostduitse ontwerpbureau Cyan, een afsplitsing van het fameuze Grappa.

De indruk dat dit blad in 1989 uit de lucht kwam vallen berust op misleiding. In werkelijkheid was het de verbluffende metamorfose van wat al ruim twintig jaar de Oostduitse tegenhager was van het Westduitse vaktijdschrift Form. Ook toen al bezat dit billijk geprijsde, en in de beste Braun-traditie functionalistisch vormgegeven staatsblad in DIN A4, een kritische toon. In 1967 onthaalde het 't nieuwe automodel Wartburg 353 positief maar met een frons naar de "kleinburgerlijke siergrille'. Zestien jaar later eerde het Marx met een omslag waarop de filosoof, montagegewijs, troont op een "Freischwinger', de modernistische buisframestoel van de jaren dertig. Overigens blijft de voorgeschiedenis van Form + Zweck voor Nederland een gesloten boek. Onze brave museum- en instituutsbibliotheken waren slechts geabonneerd op de Westduitse variant.