Geneefse "capitulatieconferentie'

GENÈVE, 30 JULI. De leider der Bosnische Serviërs, Radovan Karadzic, kan het soms zo treffend samenvatten. De moslims in Bosnië resten twee mogelijkheden om de oorlog te beëindigen, zo zei hij gisteren in de marge van de vredesconferentie in Genève. “Hetzij door onderhandelingen, hetzij door een totale nederlaag.”

Er wordt dezer dagen bij de VN in Zwitserland dan ook niet over vrede onderhandeld maar over capitulatie - van de moslims. President Izetbegovic is aan het einde van z'n Latijn. Het is slikken of stikken. Na zijn dramatische bezoek aan de Europese Raad van Kopenhagen eind juni is alle hoop op militair ingrijpen van het Westen verloren. Ook opheffing van het wapenembargo zit er niet in. Het Vance-Owen-vredesplan is door de EG begraven; Europa en de VS zien bewust van verdere politieke initiatieven af en nemen de etnische verdeelplannen van Servië en Kroatië als uitgangspunt voor een "vredesconferentie' serieus.

Sinds juni werd Izetbegovic door het Westen onder zware druk gezet om daarover te komen onderhandelen. Dat is nu gelukt. De gang van de Bosnische president deze week naar Genève gaat in werkelijkheid dan ook naar Canossa. Daar wordt hij door EG-bemiddelaar David Owen opgeroepen “de werkelijkheid onder ogen te zien”. Aan z'n gebogen schouders en sombere uitdrukking te oordelen doet hij dat nu. Bosnië-Herzegovina heeft de strijd verloren en zijn president moet de aftocht regelen. Gisterochtend maakte men het zich gemakkelijk aan de onderhandelingstafel. De strijdende milities werd opgedragen het vuren te staken en in Sarajevo ook te gaan onderhandelen.

Onder de tientallen wachtende mediavertegenwoordigers in de felle zon voor het Paleis der Naties was de favoriete sick joke dat de conferentie nooit langer dan twee weken kan duren. “Dan zijn er geen moslims meer over.” Servië beheerst inmiddels 70 procent van het Bosnische grondgebied, Kroatië 20 procent. Izetbegovic zelf schatte eind juni in Kopenhagen de levensduur van zijn onafhankelijke, door de gehele wereld erkende republiek op slechts twee tot drie maanden.

Bij het uitstappen uit de zwarte Mercedessen houden de delegaties 's ochtends grote opgerolde stafkaarten omzichtig op. Er zitten vloeipapiertjes tegen het kreuken omheen. Naar de vragenschreeuwers achter de dranghekken wordt geglimlacht, gezwaaid, de schouders opgehaald of een nutteloos commentaar gegeven. “Misschien de komende dagen”, roept Karadzic. “Morgen?!” roept Izetbegovic. “Hé Karadzic, ik hoop je strafproces ook te mogen verslaan”, roept een journalist terug. Dat lucht op.

In de conferentiezaal binnen staat op een ezel een grote landkaart van Bosnië-Herzegovina opgesteld. De presidenten zijn met viltstiften en linealen in de weer, met een tegenstribbelende Izetbegovic in een bijrol en de co-voorzitters als notaris. Owen noemde de sfeer gisteren beter dan ooit tevoren.

Gisteravond onderhandelden de presidenten voor het eerst buiten aanwezigheid van Owen en Stoltenberg. Aan het eind van de bijeenkomst mocht het drankenbuffet open: whisky voor de Servische en Kroatische leiders, limonade voor de moslim Izetbegovic.

Pag.5: Geneefs overleg: iedereen in houdgreep genomen

Naar de buitenwereld geldt een nieuwsstop. Alleen lagere officials komen in het voorportaal van de conferentie hun gal spuwen. De Bosnische minister van buitenlandse zaken Silajdzic sprak boos over de "verkeerde principes' die de vredesconferentie als uitgangspunt nam, namelijk de militaire krachtsverhoudingen. De Bosnische VN-chargé d'affaires Mustafa Bijedic noemt Owen en Stoltenberg ronduit de medeplichtigen van de Serviërs. Zij maken het Bosnië onmogelijk van het wettelijke recht op zelfverdediging gebruik te maken. Zij bezorgen de Serviërs tijdwinst zodat ze “nog meer moslims kunnen doden”. Zij weerhouden de wereld ervan de Serviërs te straffen. En: zij nemen de tegenvoorstellen van de Bosnische regering niet serieus. Het liefst zou hij de 17 landen tellende politieke stuurgroep van de vredesconferentie bijeenroepen. Dan zou het gedrag van de co-voorzitters kunnen worden beoordeeld en het Bosnische plan hoger op de agenda komen.

Maar alle kritiek op het Westen doet er weinig meer toe. Izetbegovic en Milosevic worden achter de deuren allebei in de houdgreep genomen. De Amerikaanse VN-ambassadeur Bartholomew probeerde Izetbegovic de opdeling van Bosnië aan te praten. De Russische VN-ambassadeur Tsjoerkin trachtte de Serviërs tot inschikkelijkheid te bewegen. Hoe royaler de Serviërs straks immers voor de moslims zijn, hoe kleiner het gezichtsverlies voor de internationale gemeenschap. De leider van de Bosnische Serviërs Karadzic heeft al voorgesteld om de moslims 30 procent van het grondgebied te laten, de Serviërs 50 procent en de Kroaten 20. Een driedeling op etnisch "pure' basis.

Izetbegovic kreeg gistermiddag al een tegenslag te verduren. Hij hoopt Bosnië als eenheidsstaat op multi-etnische basis te kunnen behouden. Maar de co-voorzitters willen van Bosnië een "Unie van Republieken' maken, een driedeling in Serviërs, Kroaten en moslims maar dan onder een centraal gezag. Het debat zal de komende dagen gaan over de vraag hoeveel politieke macht die "Unie' mag uitoefenen. Izetbegovic "federatie' van ongeveer tien provincies, die als "VN-protectoraat' door de internationale gemeenschap zal worden beschermd, lijkt ver achter de horizon verdwenen.

De Amerikanen houden Izetbegovic bij wijze van troost voor dat als de Unie onverhoopt toch uit elkaar valt, het Groot Servië dat dan ontstaat, als paria-staat zal worden behandeld en economisch geruneerd blijft. Voor de Bosnische moslim-staat die achterblijft zou de internationale gemeenschap echter bereid zijn om diep in de buidel te tasten. Ook zouden er veiligheidsgaranties denkbaar zijn, in de vorm van de VN-troepen die al waren aangeboden voor de "veilige gebieden' en de 70 NAVO-jachtvliegtuigen, die nu stand-by zijn om UNPROFOR te beschermen.

In Genève bestond gisteren bij sommige bronnen de indruk dat de VN opzettelijk de inzet van de NAVO-vliegtuigen vertragen tot nà een vredesakkoord. Zou de NAVO uitgerekend nu Servische stellingen aanvallen, dan zouden de Bosnische moslims daaruit wel eens moed kunnen putten om het beleg vol te houden en niet toe te geven in Genève. Dat willen Owen en Stoltenberg ten koste van alles voorkomen.

De kans op een regeling, een "vredescapitulatie,' lijkt dus te groeien. “Uit het feit dat het Bosnische presidium überhaupt is verschenen kun je afleiden dat ze bereid zijn om een akkoord te sluiten”, zei een Scandinavische diplomaat, werkzaam voor de Noor Stoltenberg. De wapenstilstand zou de zes leiders vooral rust op het thuisfront moeten verschaffen - en dus meer tijd om in Zwitserland het conflict uit te onderhandelen, zoals de beide co-voorzitters graag willen. Op hun instigatie probeerden de partijen het woensdag eens te worden over een geografische indeling van Bosnië. Gisteren kwam al de mogelijke staatsvorm aan de orde, eerder dan ieder had gedacht. De vredesonderhandelingen lijken dus op koers te liggen.

Het grootste resterende probleem is dat de Bosnische vrede getekend moet zijn voordat de vólgende oorlog uitbreekt - tussen Servië en Kroatië om de strategische brug bij Maslenica. Daar is de spanning tussen Serviërs en Kroaten gestegen, nu de Kroaten de brug heropenden en de Serviërs dreigen met beschietingen te beginnen. Maar zolang Milosecic en Tudjman in Genève vastgehouden kunnen worden, lijkt dat gevaar niet acuut.