Een held van deze tijd

Op dit tekeningetje staan twee velociraptors, helden uit Steven Spielbergs film Jurassic Park.

Ze zijn de keuken van deze paleontologische wederopstanding binnengedrongen om twee kinderen op te eten die zich daar hebben verstopt. Velociraptors zijn intelligente dieren zoals blijkt uit hun gedachtenwisseling ("Snap snap' - "Nip'), en meedogenloos en vraatzuchtig, wat we zien aan oogopslag en bek. De schets die deel uitmaakt van Spielbergs storyboard is overgenomen uit de New York Review of Books, de midzomeraflevering waarin de geoloog en bioloog Stephen Jay Gould vijfeneenhalve pagina aan de film en bijverschijnselen wijdt. Hieruit blijkt al dat we niet met zomaar alweer een science fiction verhaal te maken hebben.

Gould heeft een mooi essay geschreven. Al op de lagere school ontmoette hij zijn eerste saurus, ontving zijn coup de foudre, werd dus in de klas als zonderling beschouwd en kreeg de bijnaam fossielenkop. Als het weer eens jojo tijd was (de Amerikaanse versie van de Europese diabolo; ze verhouden zich tot elkaar als de automatische versnellingsbak tot de pook met dubbele clutch) en iedereen was op straat met dat veredelde katrol aan het touwtje bezig, zat Stephen op zijn kamertje zich aan een diplodocus te verlustigen. Een essay met een autobiografische grondslag heeft altijd meer overtuigingskracht. Gould is zijn liefde trouw gebleven en paleontoloog geworden.

Zo leren we veel dat de moeite van het weten waard is, zeker tegen de tijd dat de film ook in Nederland te zien zal zijn. Hij betuigt zijn eerbied voor de geniale animatie - als het zo nog kan worden genoemd - die de prehistorische dieren laat springen en grazen en verslinden alsof het gisteren door de camera van het televisiejournaal was gefilmd. Vooral de aanblik van het grazen is rustiek genot. Dan komt hij tot de oorzaak van zijn teleurstelling. De chaostheorie waarop de wetenschapper in het verhaal zich beroept, is in de film teruggebracht tot gebrabbel (hoewel niet in het boek van Michael Crichton dat aan de film ten grondslag ligt. Ik heb het niet gelezen). Het geknutsel met DNA uit muggebloed dat een paar miljoen jaar in een stukje barnsteen bewaard is gebleven, is onzin. Maar zelfs, zegt Gould, als we met deze en andere onmogelijkheden rekening hadden gehouden, had Jurassic Park behalve het verpletterend succes van het seizoen misschien ook nog serieuze science fiction kunnen worden. Nu overtreft de merchandizing - de handel in alles wat op saurus lijkt, een spoortje saurus heeft - alles wat we tot nu toe op het gebied van merchandizing hebben gezien.

Waarom was het vroeger soms jojo tijd, of gingen alle kinderen na het astraal bevel te hebben ontvangen knikkeren en waarom is dat nu allemaal door de "dinomanie' zoals Gould het noemt, verdrongen? Hoe komt het dat zelfs ernstige paleontologen met de publicatie van recente ontdekkingen hebben gewacht tot Jurassic Park in de bioscoop zou zijn? Hij heeft zijn essay niet geschreven om antwoord op die vraag te geven. Hem gaat het in de eerste plaats om de nonsensbestrijding, maar terloops geeft hij toch het begin van een antwoord. Een paar jaar geleden was het de tyrannosaurus rex. Als je een wat eerzuchtig kind vroeg wat het later wilde worden, dan was het soms al een tyrannosaurus. Het was de dageraad van Jurassic Park, en Steven Spielberg heeft dat scherp gezien.

Nu nog speelt de tyrannosaurus hier de hoofdrol maar hij is een koning in zijn nadagen; meer constitutioneel dan despoot. De macht is overgenomen door de velociraptor, zoals Gould vaststelt. Dit dier - bij een woordelijke vertaling kom je op snelsleurder uit-- is veel kleiner, sneller, wendbaarder en aanmerkelijk slimmer. De eerste resten van een velociraptor zijn in 1924 ontdekt door Henry Fairfield Osborn, in de Gobiwoestijn. Ongelofelijk, te bedenken dat het dier nog bijna zeventig jaar heeft gesluimerd. "De velociraptor heeft alles wat het moderne bedrijfsleven in de ondernemer waardeert: de schrandere schavuit, meedogenloos en mobiel. Ze jagen groepsgewijs en houden er daarbij militaire technieken opna.' Mij dunkt dat we dan nog de meest beschaafde uitvoering van het type hebben.

De velociraptors staan, zoals het er nu uitziet, in de voorhoede bij de wending die onze beschaving intussen heeft genomen. Sinds ik de film heb gezien kom ik ze overal tegen: op straat, in de krant, bij prijsuitreikingen, in vergaderingen, overal mensen die voor velociraptor oefenen. En het is niet bedoeld als de frappe van dit stukje, maar het verbaast me dat er nog geen auto is die zo heet. Dat komt, binnen een jaar.