Britse Conservatieven lijden historisch verlies

LONDEN, 30 JULI. De partij van de Britse premier, John Major, heeft in het kiesdistrict Christchurch een van haar veiligste parlementszetels verloren aan de Liberaal-Democraten. Sinds de oorlog hebben kiezers niet meer zo'n massaal protest laten horen: een meerderheid van ruim 23.000 voor de Tories bij de vorige verkiezingen veranderde in een overwicht van 16.000 stemmen voor de Liberale kandidate Diana Maddock.

Zij wordt het nieuwe Lagerhuislid voor Christchurch, de 22ste Liberale afgevaardigde. Majors meerderheid in het Lagerhuis is nu teruggebracht tot zestien.

Dit verlies van een zetel die de Conservatieven tachtig jaar achtereen hebben bezet is de jongste aflevering in een jaar vol rampen voor de partij en haar leider. Doordat partijstrategen de verkiezing aan het begin van het zomerreces hadden geënsceneerd, krijgt Majors achterban in het parlement gelegenheid om en bloc op beleidswijziging aan te dringen. Maar de boodschap aan de premier is, in de woorden van het nieuwe Lagerhuislid: “U hebt er een puinhoop van gemaakt, u moet luisteren naar de kiezers en u moet uw beleid veranderen of anders van baan veranderen.”

In de grootste wijziging van stemgedrag sinds 1945, een voorkeursverlegging van 35 procent, heeft de Tory-middenklasse John Major en zijn partij afgestraft voor de gevolgen van de economische recessie, voor woordbreuk door aangekondigde belastingverhogingen en voor de lang uitgesponnen geruzie over "Maastricht'. Ook onvrede met het leiderschap van John Major was een factor.

Net als de premier vanmorgen noemde de Conservatieve Partij-voorzitter, Norman Fowler, de nederlaag van zijn partij “uitzonderlijk teleurstellend”. Fowler weet het verlies vooral aan problemen als de recessie en de verdeeldheid over "Maastricht'.

Suggesties dat het verlies John Major - of hemzelf - de kop zou kosten wimpelde hij af met de voorspelling dat Liberale overwinningen in tussentijdse verkiezingen altijd teniet worden gedaan als het aankomt op het stemmen voor een volgende regering.

Pag.5: Britse Liberalen in hun sas met overwinning

Partijvoorzitter Fowler kondigde aan dat de regering ondanks de grote nederlaag in Christchurch niet zal terugkomen op haar plannen 17,5 procent btw te gaan heffen op energie voor huiselijk gebruik, de voornaamste reden waarom de bejaarde bevolking van Christchurch (één op de drie kiezers is gepensioneerd) zich van de Tories heeft afgekeerd.

Zowel de Liberalen als Labour (wier kandidaat niet eens de kiesdrempel haalde) waarschuwden Major vanmorgen dat hij zijn eigen graf graaft door de wensen van het electoraat nog langer te negeren. Een triomferende Paddy Ashdown, leider van de Liberale Democraten, noemde het nieuwe succes voor zijn partij in Zuid-Engeland “sensationeel”. De Liberalen hebben al eerder tussentijdse verkiezingen voor een parlementszetel op spectaculaire wijze gewonnen: met een voorkeursverlegging van 20 procent in Ebury, van 25 procent in Ribble Valley en - in mei jongsleden - van 28 procent in Newbury. De massale 35,4 procent van Christchurch, gekoppeld aan opiniepeilingen die de Liberalen slechts twee procent achter de Conservatieven (27 procent) plaatsten, lijkt een aanwijzing dat deze centrumpartij steeds verder doorbreekt.

In de lokale verkiezingen van mei namen de Liberalen in het Zuid-Westen bezit van alle gemeente- en districtsraden op twee na. Een voorkeursverlegging bij landelijke verkiezingen van vijf procent ten koste van de Tories zou de Liberalen in dit gebied zeven nieuwe Lagerhuisleden opleveren. Bij een voorkeursverlegging van 6,5 procent vallen hen zelfs zeventien (Conservatieve) Lagerhuiszetels in de schoot. Zou dat gebeuren, dan is een informele samenwerking van Labour (machtsbasis in het noorden) en Liberalen (machtsbasis in het zuid-westen) voldoende om de Conservatieven voor het eerst sinds 1979 de macht te ontnemen.

“Meer dan een proteststem tegen de regering, lijken deze tussentijdse verkiezingen te laten zien dat kiezers steeds meer bereid zijn te breken met een levenslange gewoonte, die van stemmen op óf Labour óf Tories”, zei het Liberale Lagerhuislid Simon Hughes vanmorgen. “De diepte van die bereidheid wordt steeds groter.”

Labour weet het minimale aantal stemmen voor haar kandidaat in Christchurch aan de door Britse kiezers veel gehanteerde strategie van “tactisch stemmen”: een stem uitbrengen op de enige kandidaat die de kans heeft de zittende partij te onttronen. De partij van John Smith ontleent vertrouwen aan opiniepeilingen die haar met 44 procent veruit aan kop doen gaan.

Na het smadelijke verlies in Christchurch wacht John Major nu als eerste horde het Conservatieve Partijcongres in oktober in Blackpool. Daar hoopt de premier aan te tonen dat economisch herstel nu werkelijk op gang is gekomen en dat beleidswijzigingen niet nodig zijn. Op 30 november maakt de nieuwe minister van financiën, Kenneth Clarke (opvolger van Norman Lamont, die moest gaan na het verlies in Newbury in mei), in zijn eerste begroting belastingplannen en bezuinigingen op overheidsuitgaven bekend. Nu al worden de geesten rijp gemaakt voor voorgenomen ingrepen in uitkeringen aan alleenstaande moeders en invaliden.

November is ook de maand dat kandidaten voor het leiderschap van de Conservatieve Partij de zittende leider kunnen uitdagen. Nog steeds is de verwachting dat het zover niet zal komen, wanneer economisch herstel tenminste doorzet en onverhoede gebeurtenissen (Was het Macmillan die tegenslag weet aan: “Events, my dear boy, events!”?) geen roet in het eten gooien.