Demjanjuk

ELK BEWIJS staat bloot aan het gevaar achteraf ontmaskerd te worden als bedriegelijk, leerde de strafrechtsgeleerde Enschedé jaren geleden. Maar als dat gebeurt is dat een hele schok, zeker wanneer het een zaak betreft van het kaliber als die tegen John Demjanjuk in Israel. Deze werd in 1988 met overtuiging door een rechtbank ter dood veroordeeld als de beul "Ivan de Verschrikkelijke' van het vernietigingskamp Treblinka in de Tweede Wereldoorlog. Het Hooggerechtshof heeft hem nu in appel met unanimiteit vrijgesproken.

De verschrikkelijke herinnering aan de Holocaust mag niet verhinderen dat het recht zijn loop krijgt, zei de president van het hof bij voorlezing van de uitspraak. Dat is inderdaad een belang waarvoor zelfs het onuitwisbare leed van slachtoffers en nabestaanden moet wijken. Eerbied voor het recht is de enige manier om verder te gaan na alle ontrechting en rechteloosheid die de mensheid tijdens de wereldoorlog werd aangedaan.

Demjanjuk werd in 1988 voornamelijk veroordeeld op de - zeer aangrijpende - herkenning door overlevenden. De rechters verklaarden dat zij met overtuiging tot een veroordeling kwamen ook al hadden deskundigen twijfel gewekt aan de betrouwbaarheid van getuigenverklaringen na zo veel tijd. Nu maakt KGB-materiaal dat pas na de veroordeling beschikbaar is gekomen aannemelijk dat de kampbeul een ander was. In de Verenigde Staten zijn serieuze gebreken vastgesteld in de beslissing die in 1986 tot uitlevering van Demjanjuk aan Israel leidde. Deze gang van zaken herinnert er aan dat elke strafzaak vatbaar is voor een zekere psychologische dynamiek van zichzelf - een omstandigheid die trouwens ook tot nadenken stemt over de procespraktijk van alledag.

De uitspraak van het Israelische Hooggerechtshof markeert praktisch gezien de eindfase van de berechting van oorlogsmisdadigers die werd ingeluid met de processen van Neurenberg en Tokio. Natuurlijk vormt deze vrijspraak op zich geen reden af te zien van onderzoek en opsporing. Deze hebben een instructieve betekenis van zichzelf. Maar de realiteit gebiedt onder ogen te zien dat de factor twijfel - die rechtens ten gunste van de verdachte werkt - de kans op veroordeling steeds sterker reduceert. Er dient echter ook te worden beseft dat in een land als Frankrijk nog recentelijk processen een rol blijken te vervullen in een verlate verwerking van het oorlogsverleden.

HET IS NIET ontbloot van symboliek dat juist dit jaar voor het eerst sinds Neurenberg wordt gewerkt aan de oprichting van een nieuw tribunaal, dat voor het voormalige Joegoslavië. De juridische barrières lijken overigens bijkans onoverkomelijk. Zo moeten de onderzoekers in het voormalige Joegoslavië het veelal stellen zonder het “paper trail”. Hiermee onderscheidt de nieuwe situatie zich. De Duitse documentaire sporen hielpen in het geval van de nazi-misdaden de naoorlogse tribunalen om tot een sluitende bewijsvoering te komen. De ironie wil dat nu in Israel archiefstukken van een ander totalitair regime, dat van de Sovjet-Unie, hebben geleid tot vrijspraak.