Susan Sontag in Sarajevo: "Dit is een korte eeuw geweest'

De Amerikaanse auteur SUSAN SONTAG (60) regisseert de komende weken in de Bosnische hoofdstad Sarajevo toneelstuk Wachten op Godot van Samuel Beckett. In Sarajevo, dat al vijfhonderd dagen door Servische radicalen wordt belegerd, is volgens Sontag “de twintigste eeuw begonnen en zal deze eindigen”.

SARAJEVO, 28 JULI. Vanaf eind augustus is in Sarajevo Samuel Becketts beroemde toneelstuk Wachten op Godot te zien. Het wordt opgevoerd in een theater waar de sporen van inslagen zichtbaar zijn en de muren schudden door de granaten, die nog elke dag in de Bosnische hoofdstad ontploffen. Net als Vladimir en Estragon, de protagonisten van Godot, wachten ook de inwoners van Sarajevo volgens Sontag tevergeefs: op Europa en op buitenlandse interventie.

Waarom heeft u sinds het beleg van Sarajevo is begonnen al twee bezoeken aan deze stad gebracht?

“Ik was hier voor de eerste keer in april. Dat was een idee van mijn zoon, David Rieff, die een boek aan het schrijven is over de oorlog in Bosnië. Ook daarvóór al voelde ik grote afschuw en verontwaardiging over wat hier gebeurt, maar ik moet zeggen dat ik er nooit over gedacht had naar Sarajevo toe te gaan. Wat kun je hier doen als je geen journalist bent en niet bij een humanitaire hulporganisatie werkt? Ik heb me nooit ingebeeld een blauwhelm van de Verenigde Naties te worden.

“Toen bracht ik hier twee weken door en dat was een bijzondere ervaring. Wat in Sarajevo grote indruk maakt - afgezien van het lijden van de mensen - is dat je hier heel goed kunt inleven in de Bosniërs en hun idealen. Bosnië zou een zelfstandig land moeten zijn.

“Na mijn eerste bezoek ben ik gaan zoeken naar een reden om terug te keren en me enige tijd bezig te houden met iets fatsoenlijks. Ik had theatermensen ontmoet en hen gevraagd of ze wilden dat ik terug zou keren om een tijdje met hen te werken. Ze zeiden ja. Toen kwam ik al snel uit op Wachten op Godot.”

Waarom Wachten op Godot in Sarajevo?

“Omdat dat stuk een duidelijke weerklank heeft die verder geen uitleg behoeft. Mensen beginnen meteen te glimlachen als ze horen wat ik doe. Mensen die de dood tegemoet gaan terwijl ze dag na dag wachten op iets wat nooit zal komen. Mensen die vol zwarte humor praten over hun leven en de situatie waarin ze zich bevinden. Mensen zonder hoop die desondanks doorgaan. Het zou moeilijk zijn een stuk te vinden dat meer weerklank heeft dan juist dit.

“Maar de symboliek is niet de enige reden voor deze keuze. Een andere reden om juist dit stuk op te voeren is dat het geknipt is voor een kleine zaal. Ik zou graag een groot stuk van Shakespeare opvoeren, maar dat is onmogelijk bij kaarslicht op een piepklein podium dat elk moment gebombardeerd kan worden. Ik ga het publiek ook op het podium zetten, want dat is veiliger dan in de zaal. Er zijn al een paar granaten ingeslagen en toen ik hier een keer was kwam er een mortiergranaat naast het gebouw terecht, wat de muren deed schudden. Ik wil het publiek geen gevaar laten lopen.”

Wat is aan het eind van de twintigste eeuw de betekenis van deze stad?

“Ik geloof dat de twintigste eeuw in Sarajevo is begonnen en dat nu de 21ste eeuw hier begint. Eeuwen beginnen nooit met twee nullen. De negentiende eeuw begon in 1815, met de "Restauratie' die volgde op de nederlaag van Napoleon. Die eeuw duurde van 1815 tot 1914, toen de orde die na de val van Napoleon gevestigd was ineenstortte. Met de Eerste Wereldoorlog begon toen in Sarajevo de twintigste eeuw.

“Het is een korte eeuw geweest. Ik ga ervan uit dat de 21ste eeuw in 1989 is begonnen met de zelfmoord van het Sovjet-rijk, maar met wat meer ironie zou je ook kunnen zeggen dat hij begonnen is met het beleg van Sarajevo, omdat we nu een volledige indruk hebben van wat de twintigste eeuw geweest is.”

Wat zijn uw gewaarwordingen in Sarajevo?

“Een dag in Sarajevo is als een week in mijn woonplaats New York. Elke dag is zo vol dat het wel een maand lijkt als ik hier een week heb doorgebracht. Elke dag zit vol nieuwe verschrikkelijke indrukken. Maar het is niet alleen maar gruwelijk. Wat hier gebeurt, gebeurt alleen in werkelijk extreme situaties. Je bent hier getuige van de vreselijkste dingen waartoe de mens in staat is, maar tegelijk kom je de beste en dapperste mensen tegen die je ooit hebt ontmoet. Extreme situaties van ramp, oorlog of beleg brengen het beste en het slechtste boven in mensen.”

Denkt u dat de geschiedenis ons nog wat kan leren, of is de wereld Auschwitz al vergeten?

“Ik denk dat de geschiedenis ons onophoudelijk dingen leert, maar mensen willen niet luisteren. Zonder twijfel zal binnen twee, drie jaar de officiële versie van wat hier gebeurt luiden dat de Westerse landen een ernstige fout hebben begaan en nog steeds begaan. Dit is de derde volkerenmoord van deze eeuw: In 1915 de Armeniërs, eind jaren dertig/begin jaren veertig de joden en de zigeuners, nu de moslims van Bosnië.”

Wat voor angst voel je hier?

“Je zou gek zijn als je hier niet bang was. Je móet hier bang zijn. Er zijn verschillende niveaus van gevaar. Geen enkele plaats is veilig, maar sommige plaatsen zijn veiliger dan andere. Gisteravond at ik bij de hoofdredacteur van het dagblad Oslobodjenje, Kemal Kurspahic. Hij woont op vijftig meter afstand van de Servische linies en je kan in zijn huiskamer de sporen van de sluipschutterkogels zien. Zijn buurman van de vijfde verdieping - zelf woont hij op de tweede - is zaterdag doodgeschoten. Als je Kurspahic vraagt waar de Serviërs zijn, zegt hij: In dat gebouw daar.

“De mensen doen hier verbazende dingen. In Sarajevo wonen 350.000 mensen, waarvan er elke dag tien of vijftien vermoord worden en twintig gewond raken. Mijn kans is één op duizend. Mensen worden vermoord op de plaats waar jij een uur eerder was of een uur later bent. Wonderlijk genoeg proberen veel mensen wanhopig alle gewone dagelijkse dingen te blijven doen.”

Gaat u iets schrijven over de indrukken en ervaringen die u hier hebt opgedaan?

“Ik ben bezig aan een soort dagboek met als titel Wachten op Godot in Sarajevo.”

Denkt u dat Europa en het westen een hoge prijs zullen betalen voor hun Bosnië-politiek?

“Zeker. Volgens mij willen de Serviërs gewoon het hele voormalige Joegoslavië hebben. Maar ik ga altijd uit van de slechtste optie, zoals in de oude zinsnede van Gramsci: “Het optimisme van het barbarendom en het pessimisme van de intelligentie.” Ik denk dat het ergste staat te gebeuren. De Bosniërs zullen geheel verslagen worden en Sarajevo zal worden bezet, verdeeld en vernietigd. Zelfs als deze pathetishe regering besluit om in te stemmen met de opdeling van het land - iets ondenkbaars - zal het volk vreselijk lijden. Deze situatie, zij het op kleine schaal, is naar mijn idee vergelijkbaar met die onder Hitler. Ook betekent deze oorlog het totale diskrediet van Europa.”

Wat vindt u van het gedrag van de Verenigde Staten, de Verenigde Naties, Europa, de intellectuelen en links ten aanzien van Bosnië?

“Ik betreur, beween en bekritiseer de weigering van mijn eigen regering om in te grijpen. Maar ik vind dat het Verenigd Koninkrijk, Duitsland en Frankrijk de grootste verantwoordelijkheid dragen en de meeste reden voor schaamte hebben. Mijn regering zou moeten ingrijpen omdat ze zichzelf ziet als een supermacht. De Europese regeringen hebben de morele en politieke plicht om in te grijpen omdat dit Europa is. Sarajevo is het San Francisco van Oost-Europa, het is een cosmopolitische stad, veel meer dan Belgrado of Zagreb. Mischien zijn er juist daarom mensen die haar willen vernietigen.

“Zonder de Verenigde Naties zou Sarajevo het tot nu toe niet gered hebben - dat is een ding dat zeker is. In die zin ben ik de UNHCR (de vluchtelingenorganisatie van de VN) erg dankbaar. Maar UNPROFOR (de troepenmacht van de VN) voert het mandaat van de Veiligheidsraad niet uit. De Serviërs schenden dagelijks de afspraken. Sarajevo zou een veilige stad moeten zijn en je ziet zelf hoe veilig het is. [Op dit moment ontploft er een granaat vlakbij het hotel].

“De opstelling van de intellectuelen vind ik pijnlijk. Toen ik in april hier vandaan kwam stelde ik iedereen die ik tegenkwam voor om naar Sarajevo te gaan. Van de lange lijst van beroemdheden die ik heb aangesproken, hebben er welgeteld twee gereageerd. Een van hen is de Spaanse schrijver Juan Goytisolo, die net weer weg is en die ik uit het diepst van mijn hart bewonder. De ander is Anna Leibovitz, een beroemd fotografe, die nog steeds hier is. De meesten zeiden “O, maar dat is gevaarlijk” of “Je bent gek”, of “Het is erg verdrietig allemaal”.

En links?

“Links bestaat niet. Links is een grap.”

[...]

VLADIMIR:Je hebt gelijk, we zijn onuitputtelijk.

ESTRAGON:Dat doen we om niet te hoeven denken.

VLADIMIR:Daar hebben we excuses voor.

ESTRAGON:Om niet te hoeven horen.

VLADIMIR:Daar hebben we redenen voor.

ESTRAGON:Al die dode stemmen.

VLADIMIR:Maken een geruis als vleugels.

ESTRAGON:Als bladeren.

VLADIMIR:Als zand.

ESTRAGON:Als bladeren.

[Stilte]

VLADIMIR:Ze spreken allen tegelijkertijd.

ESTRAGON:Ieder voor zich.

[Stilte]

VLADIMIR:Ze fluisteren eigenlijk.

ESTRAGON:Ze murmelen.

VLADIMIR:Ze ruisen.

ESTRAGON:Ze murmelen.

[Stilte]

VLADIMIR:Wat zeggen ze?

ESTRAGON:Ze spreken over hun leven.

VLADIMIR:Het was ze niet genoeg geleefd te hebben.

ESTRAGON:Ze moeten erover praten.

VLADIMIR:Het is ze niet genoeg dood te zijn.

ESTRAGON:Het is niet voldoende.

[...]

Uit: Samuel Beckett, Wachten op Godot. Vertaling Jacoba van Velde, 1992.

Copyright El Pas