Witte jas als symbool van autoriteit

Moet een arts een witte jas dragen? Ja, schrijft mr. B.J. Asscher op deze pagina van 17 juli, want het is een symbool van schuldloosheid. Een witte jas geeft de arts, evenals een toga de rechter, de mogelijkheid over een ander te oordelen, ook al is hij als persoon zelf niet vrij van schuld. In het feit dat dokters hun patiënten tegenwoordig “in spijkerbroek en coltrui” ontvangen, ziet Asscher een van de redenen voor de toegenomen agressie jegens artsen.

Men zou hieraan kunnen toevoegen dat een doktersjas tevens voor de nodige afstand zorgt. Allereerst fysiek, zodat de arts zijn eigen kleren niet aan bloed en pus hoeft bloot te stellen, maar ook psychisch. Psychische afstand kan in een voor de patiënt vaak emotioneel gesprek weldadig werken. Het helpt hem inzicht te krijgen in zijn ziekte en er daardoor beter mee om te gaan.

Er is evenwel nog een argument vóór het dragen van dergelijke beroepskleding, of het nu een witte jas, een toga of in sommige gevallen zelfs een uniform is. Er zijn beroepen die alleen goed kunnen worden uitgeoefend wanneer er sprake is van een zeker overwicht. De verhouding van een arts tot zijn patiënt, van een rechter tot de verdachte is nu eenmaal niet democratisch van aard. In de rechtszaal of doktersspreekkamer zit men niet als gelijkgerechtigde burgers tegenover elkaar zoals buiten op het café-terras, maar doet zich een gezagsverhouding voor. Aan de ene kant zit de autoriteit die op grond van zijn kunde en positie oordeelt, mogelijk zelfs veroordeelt, aan de andere kant iemand voor wie van dat oordeel zeer veel afhangt.

Autoriteit - een beladen begrip sinds in de jaren zeventig de democratisering heeft toegeslagen. Het woord komt van het Latijnse augere dat vermeerderen betekent. Een auctor was een koning die aan zijn rijk nieuw land of nieuwe rijkdommen toevoegde en daardoor auctoritas verwierf: gewicht, aanzien, invloed. Later werd auctor ook een schrijver die met zijn boeken de cultuur waarvan hij deel uitmaakte, verrijkte. In ons huidig taalgebruik zou men autoriteit als toegevoegde waarde kunnen opvatten.

Voor een arts bestaat die toegevoegde waarde uit menselijke verantwoordelijkheid, persoonlijke inzet en zorg voor iedere individuele patiënt, een zekere wijsheid ook om door alle kwalen heen de lijdende medemens in zijn waardigheid te blijven respecteren - eigenschappen kortom die een goede arts onderscheiden van de kille medische techneut. Gelukkig weten in Nederland de artsen in het algemeen hun autoriteit waar te maken. Mutatis mutandis geldt dit ook voor rechters, opvoeders, officieren enzovoorts.

Autoriteit kan niet automatisch aan een bepaalde positie worden ontleend, zij wordt verworven en betekent een verplichting. Voor een patiënt of verdachte zijn immers vitale belangen in het geding: zijn vrijheid, zijn gezondheid, mogelijk zelfs zijn leven. Echte autoriteit schept aan de andere kant ook vertrouwen, waardoor het degeen die ervan afhankelijk is, gemakkelijker wordt gemaakt zich in de uitspraak te schikken.

Een doktersjas is symbool van dat gezag. Hij benadrukt het ambt, de geneeskunst, waar het in de spreekkamer om gaat, en bedekt de persoonlijke identiteit van de medicus, die nu eenmaal ook in de keuze van kleren en accessoires tot uiting komt. Wanneer iemand met de geneesheer over gezondheidsproblemen spreekt, hoeft hij niet door een (in zijn ogen) slonzige spijkerbroek of monsterlijk sieraad te worden afgeleid. De smaak of wansmaak van de arts is in deze situatie absoluut irrelevant.

Dan is er de categorie probleemgevallen: mensen die hun ziekte ontkennen, beterweters, onverzadigbare consumenten van medische dienstverlening, agressievelingen. Een zeker vertoon van gezag kan helpen dit soort lieden tot rede te brengen. Hoe primitiever, hoe gevoeliger immers voor suggestie. Een witte jas verhoogt de drempel voor brutaliteit of geweld.

In haar religieuze ijver heeft de anti-autoritaire beweging indertijd een beeldenstorm ontketend, waarbij niet alleen uitgeholde gezagsstructuren in stukken werden geslagen, maar ook het gezag als beeld, als heilzame maatschappelijke functie. En wat heeft ze daarvoor teruggegeven? In de opvoeding ettertjes en in het sociale verkeer de tot norm verheven slapheid. De "ontmanteling' van de dokters heeft alleen schijnbaar tot grotere "gelijkheid' geleid, maar in werkelijkheid grenzen doen vervagen en dat voor beide partijen, zoals we regelmatig in de kranten kunnen lezen.

Zonder autoriteit zinken we weg in chaos en anarchie. Autoriteit schept klaarheid over de positie van de individuele burger en geeft hem bescherming. Wil een samenleving goed blijven draaien en vruchten afwerpen, dan heeft ze mensen nodig die in staat zijn gezag te belichamen - een reden te meer dus voor de medici om zich weer in hun witte jas te hullen, als ze durven.