Sanering van roebel lokt machtsstrijd uit

MOSKOU, 27 JULI. President Jeltsin heeft gisteren de regels versoepeld van de geldsanering die de Russische Centrale Bank zaterdag onverwachts afkondigde. Maar de verplichte omwisseling van roebel-biljetten van vóór dit jaar is inmiddels onderwerp van een politieke rel en van komplot-theorieën, waardoor het zicht op de economische aspecten van de maatregel wat is vertroebeld.

Hervormingsgezinde medewerkers van de president veronderstellen dat de stap van de Centrale Bank uitsluitend was bedoeld om de regering in moeilijkheden te brengen. Als dat zo is, dan is de opzet geslaagd. Op de televisie blijven gestrande vakantiegangers en wanhopige bejaarden verschijnen die klagen dat Jeltsin hun geld heeft “gestolen”.

De Centrale Bank maakte zaterdagmorgen bekend dat als maatregel in de strijd tegen inflatie en zwart en vals geld alle biljetten ouder dan een half jaar met ingang van maandag ongeldig zouden zijn. Russen kregen tot 7 augustus tijd om hun "oude' roebels om te wisselen, met als maximum 35.000 roebel. Wie meer had kon dat voor zes maanden vastzetten op een bankrekening.

Na een weekeinde waarin de Russische bevolking te hoop liep bij winkels en banken, heeft president Jeltsin gistermiddag het bedrag dat mag worden gewisseld verhoogd tot 100.000 roebel. Bovendien kunnen briefjes van 10.000 roebel die vorig jaar zijn gedrukt in onbeperkte hoeveelheden worden gewisseld.

Zowel voor- als tegenstanders van Jeltsin, die volgens zijn woordvoerder “in grote lijnen” vooraf op de hoogte was, drongen gisteren aan op herziening van de geldsanering. Volgens minister van financiën Boris Fjodorov, die vooraf niet was ingelicht, ging het om een stap van een “stalinistisch socialistisch karakter”, die was bedoeld om “de president en de economische hervormingen in diskrediet te brengen”. Parlementsvoorzitter Roeslan Chasboelatov, die over een eventuele informatieachterstand geen mededelingen deed, wierp zich op als verdediger van het volk. Dat twee zulke uiteenlopende personen aan dezelfde kant leken te staan, deed de verwarring in Moskou alleen maar toenemen.

Pag.15: Centrale Bank zet economische hervormers te kijk

Chasboelatov dreigde het parlement van reces terug te roepen om de verantwoordelijke personen bij de Centrale Bank te ontslaan, tenzij de mensen geld kunnen wisselen zoveel zij maar wilden en wanneer zij maar wilden. In de Russische media werden vanmorgen theoriën ontvouwen over een complot tegen de president: die is te kijk gezet als een zwak leider die met vakantie gaat terwijl zijn onderdanen worden bestolen. Ook werd gewag gemaakt van de strijd binnen de regering, waar de meer behoudende stroming van premier Tsjernomyrdin de hervormingsgezinden van Fjodorov beentje zou willen lichten.

Meesterbrein in veel van de verslagen is, zoals wel vaker, Roeslan Chasboelatov. De parlementsvoorzitter was wat in het defensief geraakt sinds de Russische bevolking in april per referendum zijn steun uitsprak voor Jeltsin. De president werd deze zomer warm ontvangen op de top van wereldleiders in Tokio, hij slaagde erin een ontwerp-grondwet gereed te krijgen, en de roebel leek zich na maandenlang achtereen te zijn gekelderd eindelijk te stabiliseren.

Maar vorige week, toen de president met vakantie was, hernam het parlement het offensief met een reeks resoluties die regelrecht tegen de economische hervormingspolitiek indruisten. De privatisering werd vertraagd, de activiteiten van buitenlandse banken beperkt, de controle op de de Centrale Bank verder vergroot. In gedachte is het dan een kleine stap naar een plotselinge geldhervorming die het vertrouwen van het volk in zijn regeerders schokt. En Chasboelatov was er snel bij om Jeltsins regering alle schuld te geven. Hij betoogde vanmorgen dat de ministers een “rampzalige monetaire politiek” bedrijven met de “koppigheid van maniakken”.

Over de redenen van de geldhervorming wordt intussen weinig meer vernomen. Er is in het tumult van de afgelopen dagen weinig kritiek gekomen op de motivering van de Centrale Bank, namelijk dat een einde moet worden gemaakt aan de instroom van "buitenlandse' roebels naar Rusland. Verschillende voormalige Sovjet-republieken werken aan de invoering van een eigen valuta of hebben die al ingevoerd, en de Centrale Bank klaagt over het dumpen van de oude roebels in Moskou. Dit maakt het moeilijk de inflatie te beteugelen. Internationale financiële instellingen als het IMF hebben Rusland al geadviseerd de zogenoemde "roebelzone' te verkleinen, omdat één munt moeilijk te verenigingen is met het bestaan van tien verschillende Centrale Banken. De nu aangekondigde versoepeling kan de inflatie echter weer versnellen.

Ook onweersproken blijft de verwijzing van de Centrale Bank naar de strijd tegen zwart geld. Het bedrag dat contant kon worden gewisseld, 35.000 roebel, is een gemiddeld maandsalaris en verondersteld mag worden dat de meeste Russen niet heel veel extra geld in voorraad hebben. Alleen de bezitters van hele koffers met bankbiljetten komen bij de geldsanering in hele grote moeilijkheden. Een rente van 100 procent op de verplichte spaarrekening vangt de gevolgen van een inflatie van nu 750 procent per jaar niet op. Uitgangspunt van de Centrale Bank is kennelijk geweest dat de meeste bezitters van koffers geld hun biljetten niet op een eerlijke manier hebben verdiend. Ook hier zou het decreet van Jeltsin overigens averechts werken: biljetten van 10.000 kunnen immers onbeperkt worden ingleverd. Of de argumenten van de Centrale Bank juist zijn of niet, ze zijn economisch. En inmiddels gaat het bij de geldhervorming over politiek. Dan wordt in Rusland alles anders.