Zenuwslopende sfeer in Moskou door geldsanering

MOSKOU, 26 JULI. Maandagmorgen is zelden het leukste moment van de week, maar vandaag was het in Moskou zenuwslopend. “Ik moet toch naar mijn werk verdorie”, riep de 45-jarige Irina Pavlova tegen de vrouw achter het loket van de metro. Maar de door ervaring onverstoorbaar geworden ambtenares bleef het aangeboden biljet van honderd roebel terugschuiven: te oud, dus sinds vandaag waardeloos. Irina werd ook al in de rug gepord door andere wachtenden en kon dus niet anders dan uit de rij stappen.

Direkt na de onverwachte aankondiging van de Centrale Bank, zaterdag, dat met roebelbiljetten van vóór 1993 vanaf vandaag niet meer zou kunnen worden betaald, brak verwarring uit en de rust is na 48 uur nog steeds niet weergekeerd. In de rij die zich vanmorgen had gevormd voor een bankfiliaal in het centrum van Moskou - een mevrouw had haar meegebrachte geld in een theedoek gevouwen - bestond zelfs onzekerheid op wie kon worden gekankerd: was het nou een maatregel voor of tegen Jeltsin?

Zaterdagmorgen leidde het radiobulletin over de geldsanering eerst tot een stroom van telefoontjes van luisteraars die meer informatie eisten. Bij banken, waarvan er in Rusland op zaterdag een aantal open is, ontstonden oploopjes van mensen die met vragen kwamen en al met stapeltjes biljetten zwaaiden. Helaas bleek ook voor het bankpersoneel de mededeling van de Centrale Bank onverwacht te zijn gekomen. Om twaalf uur hadden verschillende filialen die 's morgens nog open waren geweest, hun deuren al weer gesloten. Dicht met het oog op de situatie, stond er op het briefje dat aan de deur van een bank in de buurt van het Kremlin was geplakt.

Voor winkels met televisies en geluidsapparatuur stonden toen al lange rijen. Ook bij zaken met huishoudelijke artikelen was het ongewoon druk, net als bij de duizenden kiosken die vooral alcolol, frisdrank en snoepgoed verkopen. Een blijvende waarde van meer dan twee dagen was genoeg om wat dan ook te kopen. Uit de gebrekkige berichtgeving viel immers af te leiden dat Russen de komende twee weken 35.000 "oude' roebels kunnen inwisselen tegen nieuwe. Wat ze extra willen wisselen wordt voor zes maanden vastgezet op een rekening. 35.000 Roebel is een gemiddeld maandsalaris, maar het is met prijzen als 1.300 roebel voor een kilo bananen nauwelijks genoeg om een maand van rond te komen. En het geld dat verplicht wordt gespaard dreigt door de inflatie van nu ongeveer 750 procent per jaar veel van zijn waarde te verliezen. Investeren dus.

De kiosken, die de afgelopen jaren lukraak in de buurt van metrostations en winkels zijn neergezet, pasten zoals gewoonlijk het beginsel van de vrije markt scherp toe. Zaterdagmiddag hadden zij binnen luttele uren het begrip oude en nieuwe roebel van de Centrale Bank overgenomen en begonnen zij verschillende prijzen te hanteren. Kostte een snicker vrijdag nog 350 roebel, nu moest daar ineens 500 "oude' roebel voor worden betaald. Enkele kioskhouders accepteerden biljetten van vóór 1993 al helemaal niet meer.

“Hoe kan ik in godsnaam het verschil tussen een oude en een nieuwe roebel zien”, vroeg een oude vrouw bij de kiosken naast het Metropole hotel aan omstanders. De wanhoop die in haar stem doorklonk was begrijpelijk, want de jaartallen zijn op de beduimelde biljetten soms slecht leesbaar. Het overzicht wordt bovendien belemmerd door het groot aantal verschillende biljetten. Er zijn briefjes van 1, 5, 10, 25, 50, 100, 200, 500, 1000, 5000, 10.000 en 50.000 roebel, en van elk van deze biljetten zijn er dan ook weer verschillende.

Zaterdagavond kwam de radio te hulp met de tip dat de biljetten met Lenin erop "fout' waren en die met de Russische vlag erop "goed'. Dat leek een handig advies, maar het is niet helemaal juist: ook in 1992 zijn er al mooie nieuwe biljetten met vlag erop gedrukt, en die zijn beslist "fout'.

Zondagmorgen was er op de Nieuwe Arbat, een belangrijke winkelstraat in Moskou, al geen kiosk meer te vinden die nog oude roebels wilde accepteren. De meeste kioskhouders hadden nog wel de moeite genomen om een briefje met deze strekking opgehangen, maar anderen poeierden klanten die met het waardeloze papier aankwamen, gewoon af. Dit verhevigde de toch al verhitte debatten: de biljetten zouden immers dit weekeinde nog geldig zijn. Maar daar hadden de kioskhouders dus niets mee te maken. Een man, die in het vuur van zijn betoog zijn hoofd geheel door het luikje van de kiosk naar binnen had gestoken, droop met een blauw oog af.

Zondagmiddag verlegde de aandacht zich van de kiosken naar de her en der opduikende geldwisselaars. Op de stoep aan het begin van de Nieuwe Arbat stonden één bus, twee busjes en twee personenauto's die zich als bank bekend maakten. De koersen stonden op karton dat achter de voorruit was geplakt. Wie zijn oude roebels kwijt wilde kon ze inwisselen tegen dollars. Natuurlijk, natuurlijk, antwoordde de stevige jongen in gevechtspak die kennelijk bij het bankpersoneel hoorde, op de meest gestelde vraag van dit weekeinde. De koers verklaarde waarom: 1.850 roebel tegen 1 dollar. Vrijdag was dat nog 1000 tegen 1.

Twee Australische toeristen stonden de opwinding rondom de bank-bus geamuseerd te bekijken. De mededelingen van de Centrale Bank bleken hen niet te hebben bereikt. Buitenlanders hebben slechts één dag om roebels om te wisselen, en dan niet meer dan 15.000. In de money-belt bleken nog tien biljetten van vijfduizend te zitten die helaas in 1992 waren gedrukt. Toen de Australiërs even later weer uitstapten, hadden zij op de achterbank van de personenauto ook nog twee procent provisie betaald. Daartegenover stond dat zij hun paspoort niet hadden hoeven laten stempelen, zoals de Centrale Bank heeft voorgeschreven. Dus ook het geld dat nog op de hotelkamer lag, kon nog bij een echte bank worden gewisseld.

Zondagavond kwamen een commercieel radiostation met het bericht dat president Jeltsin, die van zijn vakantieadres in Moskou is teruggekeerd, het besluit van de Centrale Bank met één pennestreek had geschrapt. “Je weet toch hoe wispelturig Jeltsin is”, verklaarde een Russische vriend die opgelucht aan de telefoon kwam. Het bleek slechts een gerucht te zijn.

Vanmorgen werden nergens meer oude roebels aangenomen. Hoewel, Irina Pavlova, die tevergeefs een metrokaartje had proberen te kopen, mocht toch langs de controle toen ze het oude dametje dat daar de wacht houdt, het honderd roebel-biljet anno 1991 in de hand stopte.